|
|
|
Stôria 'd Bagnōl in Piân ( préma pêrt) |
|
I prém arîv ed gînta in sté zôna, che sucêden ind l' etê dal brònz, a cumbînen cun al lèint sughêres dal tèri mòj ch' l' é andê avânti per dimòndi sècol. Al nòm Bagnōl a sèmbra ch' al deşvègna da ''Flumen Baniolus'', incō ciamê Scōl Bagnulèt, che un tèimp al pasêva ind i parâg. I cèinter abitê ed Bagnōl, Pēv Ròsa, Sân Tmêş ed la Fôsa e Sân Michēl ed la Fòsa che insèm a fân al Cmûn ed Bagnōl, în gnû só insém a dal tèri d' armésa, che, a partîr dal II sèc. p. C., pôch a la vôlta impésen al ''Bondeno'': 'na lêrga zôna pantanōşa ch' la 's e-şlarghêva a mazanôt ed Rèz fîn a şmercêres cun al j âcvi dal Po. Al nòm ''Bondeno'', 'd urègin légor, a vōl dîr sèinsa fònd. În stê i Rumân, che stêven a Rèz e a Bersèl, a fêr la préma bunéfica dal tèri d' atōrna a Bagnōl. 'N' ôvra ch' l' é andêda avânti per tó al peréiod ch' al và, apûnt, da l' ocupasiòun rumâna (115 p.C.), al j invaşiòun di bârber, a la costitusiòun dal Sâcher Rumân Impêr (IX - X sèc.), fîn a i prém tèimp dal nōvi libertê comunêli (Pêş ed Costanza 1183) Al lavōr di Rumân per l' arsanamèint del tèri l'é préma ed l' ôvra pió famōşa, fâta sèimper da lōr, ind la zôna: la centuriasiòun, dóve al teritôri l'é divîs in chêrd e decumân, (a piòmb tra 'd lōr e paralēl a la Via Emélia), vrûda dal Marco Emilio Lepido cônsol dal 187 al 175 p.C. Prôpia da Bagnōl a pasêva ûn di chêrd pió impurtânt (còl ed Rèz) e ânca un decumân, ânca se mēno impurtânt, vêrs la zôna dal Tragatèin. Grân pêrta dal lavōr fât da i Rumân la vîn pó ruvinêda dal j invaşiòun di bârber dal dôp Impêr. L'invaşiòun ed j Unni, ed l' 800, a sègnen dimòndi la socetê dal ''curtes'', tânt da inviêr, in môd prepotèint, al procès ed cambiamèin in ''castra'' fortifichê. La préma scritûra ed Bagnōl la 's arfà a pōch préma dal Mèl (846): l'é un scrét dal vèschev ed Rèz, Adelardo, dóve l'órdna a la Cēşa ed Sânta Mustióla, "Ecclesiam Sanctae Mustiolae, quae sita est prope castrum Baniolum", ed furnîr l'inluminasiòun ed l'altêr di Beêt Mârtir Grisante e Daria ind la catedrêla ed Sânta Maréia. D' alōra in avânti, e dôp 'na sèria 'd ât, dunasiòun, scâmbi, servitó, dirét ed fèdev e vìa acsé, al teritôri e al cēşi ed Bagnōl a pâsen sòta la giurişdisiòun dal putèint Cunvèint Benedetèin arşân ed Sân Prôsper fōra al mûri, dóve a gh' armâgnen fîn a i pérm dal XIV sècol, quând Feltrino Gonzaga (1300 - 1374), dvintê padroun dal teritōri e 'dla sitê ed Rèz (1335), a' gh bóta zò al Cunvèint e a' gh sequèstra i bèin e i privilèg. Ind al 1315 Bagnōl cun Sân Zvân, Sânta Maréia e Sân Tmêş l'êra un Cmûn sòta a Rèz. Int al 1318 al paghêva incòra al tâsi a Rèz, cun di dâsi insém a la faméja e al maşnē. L'é a cól pûnt ché che a cumîncia 'na sôrta ed cuntrâst tra Bagnōl, al só frasiòun e la sitê. Int al 1335 cun Feltrino e quî che vînen dôp - Guido, Jacopo e Feltrino II - a cumîncia al gvêren di Gunşêga insém a Nuvalêra e Bagnōl, ch' al dûra, sêlov un intervâl dal 1452 al 1454 ad ôvra di Da Curèz, per quâter sècol fîn a la fîn ed la faméja cun la môrt dal Cûnt Camillo III (1649-1727). Int al 1354 Feltrino al fa tirêr só al nōv Castèl (al vèc l'é stê butê zò int al 1304), per la costrusiòun a vîn druvê al materiêl dal ruvîni dal Tòr di Tebaldi e di Taccoli, dal cēşi ed Sân Silvèster ed Mancaşêl, Sânta Mustiōla e Sânta Maréia dal Purtiōl da ló butêdi zò. Int al 1371 Bernabò Visconti (1323 - 1385) l' asèdia Rèz, Feltrino Gunşêga a 's lōga ind al Castèl e al mânda só fiōl Guido da Bernabò cun la prupôsta ed vèndregh la sitê. Al 17 ed mâg dal 'stès ân Rèz la vîn vindûda per 50.000 fiurèin d' ôr, mó Feltrino al pretènd per ló e i só erêd i Castê ed Bagnōl e Nuvalêra, dóve la giurisdisiòun la vîn unîda int al 1484 e purtêda a Cuntèa int al 1501, cun un decrêt ed l' imperadōr Massimiliano I (1459 - 1519). Al 4 ed mêrs 1571 al dóca Borso d'Este (1413 - 1471) al dà a i Gunşêga al permès ed gvernêr al tèri ed Sân Tmêş e pêrta ed Sân Zvân e Sânta Maréia, al permès l'é cunfermê ânch int al 1577 da Alfonso II d'Este (1533 - 1597). Int al 1567 la cēşa ed Sânta Maréia Pursiōla l'é in ruvîna, al cûnt Alfonso Gonzaga (1529 - 1589), al fa savèir a la Comunitê ch' al gh' aré vòja ed fêr 'na cēşa nōva ind la piâsa dal Castèl; mó, o perché al gh'îva pôcho bèsi o perché a gh'êra pōca fèid, in cól mumèint an s' in fâ gnînto. Pió têrdi, al prém d'agòst dal 1588, sèimper pr' al vrèir dal cûnt Alfonso Gunşêga a vîn més zò la préma prêda ed la costrusiòun ed la cēşa ed Sân Francèsch da Paola cun unî al cunvèint. Al 27 ed lój 1702, al tèimp ed la Guèra ed Sucesiòun Spagnōla, i francèiş al cmând dal dóca ed Vendome Luigi Giuseppe (1654 - 1712), per rapreşâlia a sâczen al Bōregh, incèndien a ruvînen la Rôca, a dân fōgh e a sparpâgnen i presiōş documèint ed l'ârchévi ed la Comunitê. Ind al tentatîv ed salvêr sti documèint a mōr Giovan Battista Borri, Ansiân ed la Comunitê e Alfiêr. Al tèimp ed la Sgnuréia di Gunşêga a gh' é bèlo 'n' Aministrasiòun indipendèinta ed la Comunitê ed Bagnōl, cun dèinter, a l'inési, ânca al véli ed Sânta Maréia e Sân Zvân, per dôp pó strichêres sōl a Bagnōl, la Pēv e Sân Tmēş. Alōra al Cunséli 'd j Ansiân, ch' al gvernêva la Comunitê, a 's riunîva davânti al Podestê, ch' l' êra un furastêr, al gnîva numinê dal Cûnt e che, in só nòm, l' aminestrêva ânca la giustésia. Ind la riuniòun dal Cunséli Generêl, ch' la 's tgnîva al prém de znêr ed tót j ân, a gnîven tirê só, tra i nòm ed j ansiân, un responsâbil per ògni ufési dal Comûn, e precişamèint: al Priōr, al Zódes ed la Piâsa, al Zódes dal Strêdi, j Uficêl incarichê pr' al scôrti, dû Deputê a la Sanitê, dû Procuradōr di Puvrèt, dû Intendidōr e dû Revişôr di Cûnt. In prâtica a fêven còl che fân j asesór modêren. Al marchê, ch' a 's tgnîva 'na vôlta al stmâna, (da pôch e-spustê da la dumènica al venerdé) a rişûlta istituî, in dâta 30 nuvèmber 1597, da 'n' avîş ed Vittoria da Capua Gonzaga, mêdra dal Cûnt Camillo I. In pió dal marchê ed la stmâna a gh'êra bèlo la Fêra ed Setèmber (coleghêda a la Sêgra ed la Nativitê ed la Vêrgin), dal bòun andamèint ed la Fêra a n' in pêrla bèin, int al 1608, ânca al Cûnt Camillo III. Int al 1730 al j invaşiòun dal trópi austro-sêrdi a ruvînen dal tót còl che gh' armâgn ed la Rôca. Ed la furtèsa a gh'é armêş sōl al Turâs, l'antîgh turiòun ed la Rôca, famōşa figûra dal paèiş. A la caschêda ed la Sgnuréia di Gunşêga, l'Imperadōr Carlo IV (1316 - 1378) al s'é tôt indrê al fèved che l' al tîn per dêş ân cîrca, pó l' al pâsa, cun un ât dal 15 utòber 1737, al Dóca ed Mòdna Rinaldo d' Este (1727 - 1803). La Sgnuréia ed j Estèins la vîn sospèişa tr' al 1796 e al 1814, da i fât ed la Rivulusiòun Francèişa e ed l'Impēr ed Napoleòun. Al 29 avrîl dal 1769 al Pâroch al tōş pusès ed la cēşa ed Sân Francèsch ch' la dvèinta acsé la nōva cēşa ed la Parôchia. Int al 1796 a vîn dichiarê la Repóblica Arşâna, e, a Bagnōl, al 2 ed nuvèmber,a vîn tirê só l' Elbèr ed la Libertê, subét dōp al paèiş al dmânda l'uniòun a la Repóblica Cişalpèina. Bagnōl e la Pēv Ròsa a dvèinten 'na municipalitê divîşa da Sân Tmêş, Sân Michêl e Sânta Maréia che decéden ed lighêres a Rèz. Dōp al 1814 al dō comunitê a vînen unîdi a Rèz, dóve Bagnōl e la Pēv Ròsa armâgnen lighêdi fîn al 1859. Int al 1824 cun un decrêt dal Dóca ed Mòdna a vîn cunsgnê, a la Parôchia, al vèc Cunvèint di frê ed Sân Francèsc da Paola che, dôp ch' l' êra stê sarê, l'êra armêş proprietê dal Comûn. L' inési ed la Secònda Guèra d' Indipendèinsa (26 aprile 1859 - 12 luglio 1859) al câta al teritôri divîş acsé: Bagnōl e la Pēv Ròsa cun al Comûn ed Rèz, Sân Michêl cun Curèz, Sân Tmêş, Sânta Maréia e Sân Zvân cun Nuvalêra. Cun al decrêt dal 4 dicèmber 1859 firmê da Carlo Luigi Farini (1812 - 1866), Cumisâri ed Vittorio Emanuele II e Ditadōr dal Pruvînci Emiliâni, a s' arfà al Comûn cme l'é adèsa oséia: Bagnōl, Pēv Ròsa, Sân Tmêş e San Zvân. Al 31 dicèmber 1861, dâta dal prém censimèint nasionêl, al Comûn al gh' îva 3.168 abitânt e 'na metradûra ed cîrca 9.037 biōlchi. Da l'Unitê d' Itâlia (17 marzo 1861), la Cmûna la vîn gvernêda da 'n aleânsa moderêda cun 'na pîga clerichêla-monârchica-liberêla 'd urégin agrâria (properietâri ed trèin). Intōren al 1880 a nâs l'opoşisiòun ch' la rapreşèinta la préma urganişasiòun dal socialîşem rifurmésta arşân. Fr' al 1884 e al 1886 a vîn fâta la ferovéia Rèz-Bagnōl, mèinter int al 1887 a vîn avêrt al trât Bagnōl-Curèz. Fr' al 1898 e al 1907 a nâsen al prémi coperatîvi ed lavōr, cunsóm e al lateréi socêli. Int al votasiòun dal 1907, al socialésta Aldo Modena l'utîn 236 vōt, cûntra i 244 e i 237 di moderê Donelli e Della Salda. La préma vitōria ed la lésta socialésta ind al Comûn ed Bagnōl l'é dal 1910 (345 vōt só 631 votânt, pêra al 55%) la vitôria l'é pió rubósta int al 1920 (870 vōt só 1113 votânt, pêra al 78%). Int al 1921 a vînen inavgurêdi al scōli nōvi che a quêşi novànt' ân, sibèin che al cèinter dal paèiş l'é dmòndi cambiê, divêrsi restâver, arnuvamèint e un şlargamèint tót nōv, în incòra adès 'n' impalcadûra pió che bòuna ch' la lavōra ind al câmp ed la póblica istrusiòun. Int al 1921 a cumîncen ânca al viulèinsi e cól şguastêres ed la polética ch' al purtarà i fasésta a la cunquésta dal Comûn. Al 23 avrîl dal 21 a vîn fundê al Fâsio a Bagnōl. La Cmûna l'é custrèta al dimisiòun, a vînen urganişêdi dal nōvi vutasiòun aminitratîvi, dóve i fasésta a 's preşèinten in 'na lésta fâta da liberêl, monârchich, democrâtich e socialésta rifurmésta cuntrâri a la lénia ed la diresiòun nasionêla (l'é lân dal Cungrès ed Livōren), ch' l' utîn al 68% di vōt, cûntra al 32 % dal Partî Popolêr (catôlich). La situasiòun la và pēş int al 1922, quând i Fasésta, a 's preşèinten da per lōr, utînen al 67% di vōt, a frûnt ed 'na grôsa fèta ed gînta ch' an n'é mìa andêda a vutêr (516 só 1107 inscrét al vōt). Quî ch' în mìa andê a vutêr, la paûra e la prepotèinsa 'd un regém ch' là bèle ocupê al gvêren centrêl àn finî l'ovra. In cól peréiod lé a sucêd che: a vîn tirê só al Teâter Gunşêga, un prém restâver dal Municépi, la costrusiòun dal Camp Spurtîv, la costrusiòun ed la Palèstra atâch a la Scōla Elementêra dal cèinter e a vînen şlarghêdi al Scōli Elementêri dal frasiòun. La stôria lochêla dal represiòun fasésti, dal guèri, dal naşîsem, la Reşistèinsa, e la Liberasiòun sucèsi a Bagnōl în fât scrét in tânti léber de stôria. A propôşit ed còst a gh'é d' arcurdê al Masâcher dal Turâs dal 14 fervêr 1945: a sê ōr ed cla matèina d'invêren, al Brigâti Nîgri arèsten, tôt fōra diretamèin dal cà, dêş persòuni tra còsti soquânt partigiân. În stê purtê préma a la Cà dal Fâsio, pó a nōv' ōr cîrca, a vînen fuşilê int la piâsa dal paèiş cûntr' al mûr dal Turâs:
- Aristide Carboni - Carlo Formentini - i fradê Otello e Oreste Gibertoni - Evres Lazzaretti - Primo Malaguti - Emilio Mattioli - Licinio Tedeschi - Armando Storchi - Imerio Tondelli
Al Turâs Al prémi nutési ed Rôca furtifichêda a Bagnōl în in un documèint dal vèschev ed Rèz Adelardo dóve al pêrla ed «… quae sita est prope castrum Baniolum». Int al 1304 a vîn tirê zò la préma Rôca. Int al 1354 cun l' arîv di Gunşêga, al cûnt Feltrino al dà l'ôrdin ed tirêr só un Castel nōv, al custrénş al Comûn a paghêr al spèişi e al decéd che vègna druvê al materiêl ed recóper dal tòri di Tebaldi, e di Taccoli, dal cêsi ed Sân Silvèster ed Mancaşêl, Sânta Mustiōla, Sânta Maréia dal Purtiōl, e ânca dal Cunvèint ed Sân Prôsper fōra dal mûri da ló tirê zò. A sèmbra che Feltrino al sìa stê ché ed cà int al 1371, ân dóve al dêv vènder, per sincquânta méla fiurèin d'ôr, a Bernabò Visconti al pusès ed Rèz mēno Nuvalêra e Bagnōl. Al 27 ed lój dal 1702, al tèimp ed la guèra ed sucesiòun Spagnōla, al trópi dal Dóca ed Vendome, per rapreşâlia, a şâczen Bagnōl, incèndien e tîren zò la Rôca. Dal Castèl, incō a gh'é armêş sōl al grandiōş e işolê Turâs, l'antîgh turiòun ed la Rôca, dvintê la figûra dal Paèiş Int al metê dal 1800 al vîn restarvê, a 'gh vîn impiantê 'na campâna e l'arlòj póblich, incō al mecanîşem e l'arlòj l'é tgnû da cât ind la Sêla ed la Giûnta Comunêla in Municépi. Al 15 utòber dal 1996 un grôs taramôt al pécia ânch a Bagnōl e al fà di grôs dân al Turâs. Al 18 zógn dal 2000 un nōv taramôt al ciâpa incòra a Bagnōl al fà incòra di dân al Turâs da pôch restarvê.
Al Teâter Gunşêga Al teâter Comunêl Gunşêga l'é stê progetê int al 1119 da l' inzgnêr Aldo Govoni e inavgurê int al 1924 l'é un stâbil işolê ind al piâsa centrêla dal Paèis: Piâsa Garibaldi. La facêda la gh' à un impiânt a la bòuna e clâsich: a piân tèra trî purtòun a êrch cun dō fnèstri a i fiânch ed còl centrêl, al prém piân un balcòun centrêl, fnèstri cun di sōvrafnèstra a teriângol e un fruntòun a teriângol urnê cun di delichê basriliēv in manēra ''Modernésta'' . A l'intêren la sêla, ed piânta a retângol, l'é fâta da la platèia, da 'na galeréia tgnûda só da clunèini in muradûra cun i capitê dubê. Interesânt i basriliēv in stóch cun figûri ed dòni, an gh'é mìa 'na pêrta piturêda. A la fîn ed j ân Quarânta al teâter al vîn destinê a cîne mó ind l'adatamèint al va in rîşga d'èser cambiê ed nèt: per dêr spâsi a la platèia a vîn şguastê al vèc pelchsènich cun al gradés uriginêl e tōt còl ch' a gh'êra d' atōrna, la sêla l'à mantgnû, per furtûna, la fōrma uriginêla. A i prém ed j ân Otânta a 's cumîncen di lavōr ed recóper e 'd restâver sòta la diresiòun ed l'architèt Cigarini, ind i lavōr a vîn arfât al pelchsènich cun la relatîva bòca, a vînen arsanê i mûr e i fundamèint. Ind l' intrêda avîn fât la bilieteréia e al guerdarôba, a vînen tgnûdi al schêli uriginêli pr' andêr i só ind la balcunêda Drêda a la galeréia a gh'é la gabèina ed regèia cun ânca la mâchina da cîne. Drêda atachê al teâter è stê fât 'na nōva costrusiòun dóve e gh' é dèinter i cambarèin per j artésta e l'ingrès per al materiêl ed sēna. Int al taramôt dal 15 utòber 1996 al teâter a gh' à 'vû di dân grôs e per còst l'é stê sarê per pió 'd un ân. Ind al restâver a vînen fât di lavōr per rinfursêr tóta l'usadûra dal stâbil e soquânti mudéfichi al sistêma 'd inluminasiòun ed la sêla e al tapseréi, int al dicèmber dal 1998 al vîn turnê arvîr al póblich. Da l'utòber 2002 al Teâter Comunêl l'é ciamê: ''Teatro Comunale Gonzaga - Ilva Ligabue''. Cun sté tétol la Cmûna l' à vrû arcurdêr al soprâno lérich bagnolèiş Ilva Ligabue, per la só brilânta carêra artéstica che a l'à vésta prutagunésta ind i pió famōs teâter lérich dal mònd.
I nómer dal teâter
Pelchsènich: in lègn, larghèsa 13 mêter, bòca 8 mêter, spâsi dal pêrti 2 mêter e 50, lunghèsa 7 mêter e 50, pusibilitê ed pasêr drêda al fundêl, scâregh di materiêl drêda al teâter cun blişgnòun a livèl dal pêlch Sepâri A cmând avtomâtich, pió cuntrasipâri ed mèz manuêl (de vló nîgher), fundêl nîgher. Quînti môrbidi, cêl e sepâri ed vló ròs. Cambarèin: 4 cun 2 bâgn Pôst Platèia n. 235 Balcunêda n. 63 Totêl n. 298 |
|
Bagnôl in Piân |
|
Al Turâs |
|
I Pôrdegh |
|
Al Teâter Gunşêga |
|
Al Municépi |