Stôria 'd Bagnōl in Piân

( secònda pêrt)

Sân Francèsch da Paola

Intêren ed Sân Francèsch (1955)

Al Cēşi

La préma cēşa cgnusûda l' é còla ed Sânta Mursiōla aşvèin al Castèl che, cme documentê, ind al 941 l'êra ed proprietê ed la Başélica ed Sân Tmêş ed Rèz (tirêda zò d'atōren al 1870): an sa mìa in dó l'êra ed precîş sta cēşa, a 's sà sōl che int al 1543 l'êra mêl ridòta e l'êra stêda druvêda cme cantèina cun dèinter dal bòti da un cuntadèin. In cl'ân lé ind la relasiòun ed la vîşita Cervini la gnîva cuntâda cme ''Vasa vinaria'' e che int al 1593 l'êra stêda butêda zò.

Dimòndi antîga l'ēra ânca la cēşa ed Sânta Maréia dal Purtiōl o Purziōl. Al nòm de sté cēşa al pré deşgnîr da ''Portiolo o Portiolus'' (pôrt céch) perchè alōra a gh' êraint i parâg un pôrt céch pr' al bêrchi che traversêven i stâgn (al Gōregh e la Fôsa) ch' ēren armêş tra Bagnōl e Nuvalêra e che ûn ed quisché, la Fôsa, al vîn arcurdê  ânca int i nòm dal frasiòun ed San Tmêş e Sân Michêl ciamê apûnt ed «la Fôsa»'.

Int al 1703 al vèschev ed Rèz, Gandolfo (vèschev ed Rèz dal 1065 al 1085), al pêrla ed 'na «Capellam S.Mariae in Purciliolo» proprietê di frê ed Sân Prôsper. Al nòm l'armâgn ind la cēşa ed la parôchia ch' la 's ciâma: ''Chiesa di Santa Maria Porziola e di San Francesco da Paola''. L a 's catêva ind la perta a sîra dal paèiş, l'é stêda pó butêda zò int al 1794 dôp che la parôchia l'êra stêda spustêda ind la cēşa dal dé d'incō.

'N'êtra cēşa l'êra còla ed Sân Pêder (o Cēşa Biânca) che int al 1156 la rişûlta proprietê dal Cunvèint ed Canòsa. Int al 1534 l' an gh'îva pió al tèg, int al 1591 l' an gh'ēra pió. Stà cēşa l'êra fōra dal Castèl: «…prope Castrum Banioli», a 's sà ch'l' êra adrē a la strêda póblica mó an sà mìa dóve.

'Na quêrta cēşa l'êra la ''Ecclesia Sanctae Mariae in Castro Banioli'' cēşa ed Sânta Maréia in Bagnōl, ciamêda Cēşa Nōva o Uratôri dedichêda a la Nativitê ed Maréia Vêrgin. A's in pêrla in un scrét dal 17 dicèmber 1258. Fōrsi l'êra a mansèina ed la facêda ed la cēşa ed Sân Francèsch, a la fîn di pôrdegh dóve 'na vôlta, un bèl pô ed tèimp fa, a gh'êra la pèişa póblica, la cēşa l'é stêda butêda zò int al 1820.

L' é sicuramèint a l'antîga Sêgra ed la Nativitê ed la Vêrgin (8 setèmber) festegêda asvèin a sté cēşa che bişògna lighêr la Fêra ed Setèmber, ch' la vîn arcurdêda bèla a j inési dal XVII sècol.

L'ûltma cēşa a èser fâta l'é còla dal dé d'incō, cun atâch la cà ch' la servîva da cunvèint per i Frê Minōr ed Sân Francèsch da Paola.

Al prém 'd agòst 1588, só richièsta dal cûnt Alfonso Gunşêga, al vèschev ed Rèz, Muns. Giulio Masetti (vèschev ed Rèz dal 7 ottobre 1585 al 17 settembre 1592), al rîva a Bagnōl per mèter zò la préma prēda ed 'na cēşa «… ad onore di Dio e della B.V. Maria» e un cunvèint. Insém a cla prēda a gh'ēra sculpi al nòm dal fundadōr e ind al só testamèint, fât al 10 dicèmber 1589 davânti al nudêr Lanzi ed Nuvalêra al dichiarêva:

 

«… Volio et comando che questo mio corpo fatto di terra, sia restituito alla terra et coperto di terra nella Chiesa di san Francesco da me principiata di fabbricare sopra la piazza di Bagnolo…»

 

Al 4 utòber 1589, al dé ed la só môrt, al cûnt Alfonso al vîn suplî ind la cēşa. 'Na lâpida, ch' la gh' ēra incòra int al XVII sècol, la testimuniêva che al cûnt Alfonso e i sō fiō Alessandro, Camillo, Settimia, Giulio Cesare e Petronilla êren suplî lé. Dóve an sà mìa perché in un arnōv dal pavimèint ed la cēşa nisûn a s'é preocupê ed controlêr al tòmbi che a gnîven quacêdi per sèimper.

La cēşa l'é stêda finîda in pôch tèimp, mó al cunvèint, dôp 57 ân, an n'ēra mìa incòra finî; a finîr l'ôvra, cun di sacrifési e sèinsa mèz, în ste i frê che, int al 1642, armêş sèinsa sôld a dmânden, per vîver, al permès al Vèscev d'ândêr a la sèirca.

Al 15 agòst 1768, dôp cîrca 180 ân, al sgnōr Felice Antonio Bianchi, segretâri dal dóca ed Mòdna, al dà al chemiê a i frê a i fà spustêr ind al cunvèint ed Mòdna.

Alōra la cēşa ed Sân Francèsch an n' êra mìa incòra la cêsa ed la parôchia, al Cunsèli ed j Ansiân dal Comûn al decéd ed fêr 'n' êtra cēşa perché còla ed Sânta Maréia Pursiōla l'é céca e scômda. Al segretâri duchêl Bianchi al propòn, a l'alōra Podestê ed Nuvalêra, che la cēşa e al cunvèint, bèle vōd, vègnen lasê a la Comunitê ed Bagnōl, in câmbi ed 'na rèndita ed 300 scûd.

Int al 1788 la Parôchia la vîn pasêda a Retorê pó cambiê in Priorê e, cun al rôgit dal nudêr Francesco Boschi, a vînen fisê i cunfîn ed la giurisdisiòun ed la parôchia che în cumpâgn a quî dal dé d'incō.

Da un inventâri dal 1808 a rişûlta che la cēşa, incòra un pô puvrèta, la cuntêva sê altêr:

ûn ed Sânt Antòni da Pâdva cun al Crucifés

ûn ed Sân Francèsch ed Sales piturê insém al mûr

ûn di Sânt' Atòni Abê, Fabiân e Sebastiân

ûn dal SS Ruşâri

ûn ed la Depoşisiòun ed la Crōş

e l'ater principêl

Int al 1824 a vîn tirê só la Via Crucis, cambiêda pó cun 'na nōva int al 1838

Int al 1848 l'altêr ed Sân Francèsch ed Sales al vîn tôt vìa e in só pôst a 'gh vîn més còl ed la Madòna dal Ruşari, mèinter al quêder cun Maréia SS, Sânta Mustiōla e Sân Pêder, ch' al deşvîn da la cēşa tirêda zò, al vîn més int al prém altêr atâch a la tòra dal campâni.

Intânt la Parôchia la vîn spustêda da Sânta Maréia Pursiōla a la cēşa dal dè d'incō e int al 1880 dôp èser steda pasêda a Retôria, al pâroch al vîn numinê Priōr.

Sèimper int al 1880 al Retōr Iemmi al fa fêr la vâsca dal batèz in scajōla.

Int al 1926 a vîn quacê la cópla ed la tòra cun 'na quaciadûra ed cemèint.

Cun l'ingrès ed Don Giuseppe Barbieri (11 lój 1943) a 's cumîncen divêrs lavōr ed restâver.

Bèle dal 10 ed lój  a vîn cambiê la Via Crucis cun òna in gès e scajōla. A vînen tirê zò i côro, mêl més e pericolōş. L'ôrghen cun 1000 câni, fât int al 1904 da la déta Giosuè Battani ed Frasinòr, int al 1949 al vîn spustê, arnuvê dal tót e a 'gh vîn més un ventiladōr elètrich da la déta Emilio Catellani ed Rèz. A vînen arnuvê e cambiê j altêr, sistemeda 'na nōva sagretéia e 'na nōva capèla. La cēşa l'é tóta dubêda da Tacito Confetta ed Rèz.

Int al 1950 la cēşa arnuvêda la 's preşèinta acsé:

un altêr principêl cun drêda e d'ed sōver al côro in lègn al quêder ed Sân Francèsch da Paola. A i fiânch dèinter a dō nèci al stâtvi ed Sân Jusèf e 'd Sant' Antòni Abê

un altêr dedichê a Sânt'Atòni da Pâdva

un altêr dedichê a la Beêta Vergin dal Ruşâri

un altêr dedichê a Sânta Terêşa dal Bambèin Gesó

un altêr dedichê a Sân Luîg Gunşêga

un altêr dedichê al Sâcher Cōr ed Gesó

In fònd al batistèri, restarvê e decorê, al parèidi a sîra al quêder di Sânt Juşèf, Antòni Abê e Sebastiân e còl ed la Purificasiòun ed Marèia Vêrgin che deşvînen dal j antîghi cêsi ed Bagnōl.

Al 15 mâg 1955 a vînen inavgurêdi, insèm al nōv castèl ch' al tîn só al campâni e a la cópla in vêder ed la tòra, al trèi campani nōvi in pôst ed còli inavgurêdi int al 1804 sòta al retōr rev. Giuseppe Castagnetti e fûşi da i fradê Riatti ed Rèz e dedichêdi a i Sânt prutetōr ed la Parôchia. La pió grôsa de sté campâni la vîn tôta zò int al 1943 al dō pió céchi un pō préma ed l' inavgurasiòun dal nōvi fûşi da la déta Paolo Campani ed Castelnōv di Mûnt.

Dal nōvi campâni la prèma la pió grôsa la pèişa 420 chîlo, la secònda 310 chîlo, la têrsa ed 220 chîlo.

În stêdi cunsacrêdi al prém ed mâg dal 1955 da Muns. Beniamino Socche (1890 - 1965) vèschev ed Réz dal 1946 al 1965.

 

Guido da Bagnōl

 

L'inési ed la Sgnuréia di Gunşega al cumbîna cun la nâsita dal pió famōş ed j antîgh sitadèin ed Bagnōl: Guido fiōl ed Filippo Ferrari, ciamê Guido da Bagnōl. Fiōl ed 'na faméja réca al nâs a Bagnōl ( a gh'é chi dîş a Rèz) tr' al 1320 e al 1335. Al stódia a Bològna, dóve al cgnòs Francesco Petrarca (1304 - 1374). In cla sitê, insèm a 'd j amîgh, al crética al poēta, l'é dal parèir che al Petrarca al sìa mìa 'na persòuna struvîda, perché an s' é mìa laureê a l'Universitê ed Bològna. An sà mìa se Guido al fa còst sul sèri o per schêrs, ânca perché an sèmbra mìa che còst al şguâsta l'amicésia cun al poēta. Ed sicûr l'é, invēci, che al Petrarca al rispònd a ló a e i sō amîgh cun al famōş librèt: '' De suis ipsius et aliorum ignorantia''.

Finî i stódi al dvèinta al dutōr dal Rè ed Cipro. A Nicosia dóve al stà ed cà al gh'à, da 'na schiêva ed nòm Francèsca, 'na fiōla ed nòm Alisia che, cun un testamèint dal 13 utòber 1362, a 'gh dà 'na dôta ed 1500 duchêt d'ôr e al decéd ânca ch' la vègna purtêda in ''Lumbardéia'' (a Rèz) e ch' la vègna tirêda só da Franceschino Gazzata só sìo e da la sōra Tommasina só surèla e che, quând la fiōla la mócia quènd'ş ân, la vègna dêda in mujêra a un zôven arşân studèint a Bològna. Mó la fiôla la mōr préma dal matrimòni, per còst l'ereditê la pâsa a benefési di sculêr pôver arşân che stódien a Bològna. Mó l'ereditê, ind al tèimp, la pêrd al só nòm, perchè ind al 1807 la vîn mésa dèinter ind la ''Congregazione Di Carità'' e pó int al 1814 ind l' ''Opera Pia Belli''. La môrt ed Guido la pōl èser datêda, a ôc e crōş, intōren al 1370 a Venèsia, dóve l'é suplî ind al grôs insèm monumentêl ciamê la ''Cà Grânda dei Frari'' ind al cōr ed la sitê. Ind al chiôster ed la Trinitê, ch' l'é ûn di chiôster monumentêl dóve d' atōren a se şvilópa al grôs insèm architetônich dal vèc cunvèint francescân, da la pêrta  a mezanôt a gh' é al monumèint mortuâri ed Guido da Bagnōl a fōrma ed caplèina a 's vèd al môrt inznucê davânti a la Vêrgin, preşentê da Sân Prôsper, prutetōr ed Rèz. L' inscrisiòun mortuâria insém a la só tòmba l' arcôrda i scrét ed filoşoféia, medzèina e stôria che în andê tót pêrs e che, e 'd quisché, a nuêter an n'é rivê gnân ûn.