La Cōrt Ospitêla 'd Rubēra

 

La turèta cun l'arlòj

Al curtîl cun i pôrtegh

La Cēşa

Ûn di pió impurtânt uspdêl per pelgrèin ch' a gh'ēra fr' al Sècia e l'Èinsa, lòngh la Via Emélia, l'ēra prôpria còl ed Rubēra. La dâta ed la nâsita dal prém cèinter ed còla ch' la sré dvintêda, dôp un móc ed tèimp la Cōrt Ospitêla ed Rubēra an 's cgnòs mìa mó a 's pèinsa ch' la sia tr' al 900 e i prém dal 1000.

Rodolfo Romoli int al sō  "Memorie storiche" al scrév:

 

"… In qual epoca fosse fondato quell'ospedale non abbiamo documenti che lo accertino; possiamo però con molta probabilità ritenerla anteriore al secolo XII sulla fine del quale cominciamo a trovare memorie - de Ospitali de Yrberia - dalle quali rilevasi stavano a custodia alcuni frati con a capo un Priore per aiuto e benefizio del Pellegrini.

Per aiuto de Pellegrini fu fabbricato a testa di quel ponte un Ospizio di cui stavano a custodia alcuni frati. L'ospizio preesisteva al Ponte; e la Chiesa fu servita dapprima da un Priore, cui spettava l'ufficiatura della Chiesa, mentre i frati conservavano la custodia e servizio dell'Ospedale…".

 

Mó fōrsi a 's sa in do' l' ēra G. Venturelli int al léber "La Corte - Ospitale e Chiesa di S.Maria di Cò di Ponte" al scrév:

 

" ...esso era collocato nell'abbassamento di quel ridosso di terreno posto a levante del centro di Rubiera, «fra la vecchia circonvallazione ed il mulino», come dice il Romoli nel suo manoscritto su Rubiera, alla filza numero 121 riguardante l'Ospitale, conservata nell'Archivio di Stato di Modena. Circa un secolo fa e anche pochi anni orsono, in occasione della costruzione di due nuovi fabbricati (1950 stabilimento industriale ex Cingi e 1974: nuova casa Bellei, nell'attuale via Rustichelli) furono scoperti avanzi di una chiesa con arche mortuarie e fondamenti di altri fabbricati. Queste preziose reliquie attestano la località ove sorgeva l'antico Ospitale e Chiesa di S.Maria Cò di Ponte. Abbiamo conferma di ciò anche da una nota dell'anno 1473, relativa ai beni posseduti dall'Ospitale"

 

Tirê só a l' incrōş tra la strêda e la Fióm, l' uspési al fêva frûnt al pasâg cunténov ed pelgrèin e i viandânt insém a la Via Emélia, mó ânca lòngh cl'êtra strêda che, mèinter la curîva ed fiânch al Sècia, la purtêva a Sasōl e Frasnōr e, a travêrs i pâs ed j Apenèin, ânch a Lóca e pió zò a Ròma.

Da Rubēra in chî tèimp là a pasêva dimòndi gînta.

În quî j ân che i pelegrinâg, vêrs i santuâti e i pôst sânt, ēren cucê da la pavûra di perécol (bruigantâg) e da la fîn dal X sècol e l'inési ed l' XI (fîn dal mònd). Per dêr alôg e arsōr a vînen tirê só j "Ospitali de Yrberia" oséia l' Uspdêl e la Cēşa ed Sânta Maréia ed Cò dal Pûnt. A sèmbra però che quând a vîn tirê só l'Uspési al pûnt an fós mìa incòra arfât, perchè ind i divêrs documèint, a partîr da quî dal 1202, a 's pêrla ed l' Uspési cme fermêda in spèta che al pâs dal Sècia a 's présa fêr cun sicurèsa e mìa dal pûnt .

Secònd al Tiraboschi al pûnt nōv a s' cumîncia a tirêrel só int al 1208 o 1209 perché in ch' al dō dâti lé a 's vîn a savèir, da di documèint, che un têl ciamê Malastonda, int al 1208, al lâsa sèint sôld imperiêl pr' al "laborerio Pontis de Erberia" e Giovanni de Fulconi, int al 1209, al fà 'n asègn pr' al "Ponti Situle de Erberia". L' é ânca savû che a chi tèimp mìa sōl al pûnt al vîn tirê só cun i sôld di privê e di viandânt mó ânca l'Uspési e la Cēşa che vînen pó tgnû a drê e aministrê da di frê cun un Priōr. A sèmbra ânche che al pûnt al vègna butê zò pôch dôp la metê dal XIII sècol, perché de sté pûnt, ind j ân gnû dôp, an 's in câta mìa sègn in di documèint fîn a quând, un bèl pô 'd ân dôp, al dóca Ercole III a n' in fà tirêr só un nōv, fât ed nōv archêdi, e avêrt int al 1796 quând a rîven i francèis. Sté pûnt pó al crôla int al 1959 per 'na pîna dal Fióm, arfât int al 1962 in cemèint armê cun sē archêdi.

L' Ospitêl pó, ch' al dêva asistèinsa a i viaşadōr, l' é numinê per la préma vôlta int al testamèint 'd un têl Bernardo Calzolaio dal 1202.

La cēşa ed Sânta Maréia la vîn numinêda per la préma vôlta int al 1259 in un documèint, tgnû da cât int l' archévi Estèins, dal cunvèint ed Marôla: ": D. Gherardum Sacerdotem Ecclesie S. Maria Pontis de Herberia".

A 's sa, da 'n inventâri (ed la mubélia scampêda dôp la trêda zò dal cà e di palâs d' atōren al Bôregh urdnêda da Alfonso I int al 1523) , fât int al 1535,  che la Cēşa unîda al Ospitêl vèc la gh' îva trî altêr, oséia l'altêr principêl e i dû ed fiânch dediche ûn a Sânt' Antòni e cl' êter a Sân Pêder Martîr.

It al léber di fōgh dal 1315 a gh'é nutê che uspdêl al gh'à di bèin int al Caşêl ed Rubēra e a Bâgn: "Rolandinus Petri Notarii, Mezadrus Prioris de Hyrberia, Zirbinnus de Zirbinis de bagno, Mezadrus D. prioris de Hyrberia".

Tra i tânt "Bojardi", ch' a dvèinten Priōr dal pûnt, ind l'ân 1400, a dvèinta priōr Nicolò Bojardi nôn dal poēta Matteo Maria.

L' 8 ed dicèmber dal 1433 al veschèv ed Rèz Tebaldo Sessi l'invistés per l'eternitê la faméja Sacrati, ind la persòuna dal cûnt Francesco, ed l'Uspdêl e 'd la Cēşa, l'invistidûra la vîn cunfermêda da Eugenio IV cun la Bòla dal 17 ed zógn dal 1437.

Int al 1438 Francesco Sacrati al ciâpa pusès uficialmèin ed Rubēra.

Int al 1469, dôp la cunfêrma dal "jus patronatus" (al dirét avû insém a l'altêr) sia ed la Cêsa che ed l'Uspdêl dal pêpa Paolo II, Francèsco Scarati al decéd ed fêri restarvêr, al dà l'incâregh a Mastro Antonio ed la faméja Pelli.

La faméja Sacrati pasiunê 'd êrti e prutetōr ed j artésta a furnésen, ind i sècol e cun tânta generoşitê, sia la Cēşa che l'Uspési, ed dimòndi bèin cme fònd agrécol e cà.

Int al 1523 Alfonso I, dôp avèir turnê a cunquistêr Rubēra ocupêda dal trópi dal Pêpa, al vōl rinfursêr al difèişi dal Bōregh e al fà butêr zò tóti al cà e i palâs, fra quisché a gh'é ânca l'Uspdêl e la Cēşa. L'Uspdêl al vîn pó arfat dal mèister in architetûra Gian Battista Carretti ed Mòdna e da i Mèister muradōr Gaspare e Giovanni fiō 'd Antonio Pelli, só ôrdin dal cûnt Aldobrando ed la faméja Sacrati int al 1431, in dóve l'é adès la Cōrt Ospitêla ed Rubēra e sèimper in cól pôst int al 1535 a vîn tirê só la Cēşa. Lé àn funsionê fîn al 1768 quând l'Uspdêl al vîn sarê e tót i bèin dê a l' Opra Péia ed Mòdna.

Int al rôgit dal 12 ed zógn 1531 ed Giovanni della Chiesa, nudêr ed Ferêra, a ‘s dichiâra:

 

«…che il detto Ospitale e i di lui edifici in perpetuo si dovesse conservare, nominare e chiamare Ospitale profano e laicale di Santa Maria della Casa del Ponte, degli eredi del fu Cavaliere Francesco Sacrati, e che tutti gli edifici si fatti che da farsi, e che le ragioni e i beni di detto Ospitale dovessero essere riservati in perpetuo per ogni ragione e causa sotto il dominio e podestà, amministrazione e iurisdizione de successori ed eredi del citato fondatore e ciò in suffragio delle anime e remissione de loro peccati…»

 

Finî l’Uspdêl, Aldobrando Sacrati al vōl arfêr ânca la Cēşa e al 30 ed zógn dal 1535 al Vicâri ed Rèz al dà l'incâregh a l’Arsiprêt ed Sân Faustèin, Ippolito da Bagno, ed mèter zò la préma prêda ed la nōva Cēşa: al stâbil religiōş al vîn tirê só da la pêrt a nôt ed l’Uspési, fât sèimper da i mèster Gaspare e Giovanni Pelli. I lavōr a cumîncen subét e tót l’insèm dal stâbil al vîn "vultê" oséia finî cun al vôlti in muradûra dal "Maestro Giovanni Dominico" sōl int al 1541.

Ind l'istê dal 1542 a cumîncia i lavōr Benvenuto Tisi da Garofalo (ciamê Garofalo) (1481 – 1559) còsta l'é la nôta ed la préma spèişa ch' là fât: «Adi 14 agosto L.0,4 spese in tempre più volte per maestro Benvegnu». Al comîncia in istê perché per lavurêr a tèimpra o a frèsch a 'gh vōl la stagiòun adâta, al finés i lavōr ed pitûra ed la Cēşa  int al 1543. Ind l'istès ân a 's vèd, int al cēşa ed l'Ospitêl, un bèl pô 'd artésta a lavurêregh dèinter. Difâti int al setèmber ed l'istès ân a vîn marchê un pagamèint a un tajaprêda, ânsi un tajaprêda nōv cun sté scrèta : «Maestro Prospero Scripelino...per aver facto dui capitelli di marmoro che vano suso le colone in giesia».

Sté lavōr de scultûra dal mêlmer, ed sicûr pió ed valōr ed qui préma só «masegna», l'ēra cumincê bèle int al 1542 e adèsa, a lavōr finî, a gh'é al sêld. Per còst a s'é azardê l'idèja che al tajaprêda Prospero al fós l'arşan Prospero Spani Clementi ciamê Clemente (1516-1584): difâti i capitê ed mêlmer da sistemêr insém a dō clòuni int la cēşa a pretendîven, sèins' êter 'n artésta impurtânt cumpâgn a l' afrescadōr ed la Cēşa.

Int al rapôrt ed la vîşita pastorêla dal 1706, dòunca dimòndi pió têrd, la Cēşa la vîn spieghêda acsé:

 

«21 giugno 1706...questo oratorio, di struttura elegante e di ordine dorico ha cinque altari compreso il maggiore a oriente ( la Chiesa è infatti orientata liturgicamente, cioè con la facciata verso il tramonto e l'altare maggiore nell'abside rivolta verso il sorgere del sole): consta di un unica nave con copertura a volta imbiancata, con piccolo coro dietro l'altare maggiore ornato con sedili e inginocchiatoi. Il coro è diviso dalla rimanente parte della Chiesa con cancelli di ferro. Il pavimento è di pietre cotte; gli altari (cappelle) sono scavati nel muro e dipinti anche negli strombi dal celebre pennello di Benvenuto Garofalo ferrarese centocinquanta anni fa....la Chiesa è illuminata da una finestra rotonda, situata sopra la porta maggiore, munita di vetri e ferri lavorati; ha quattro finestrelle nel coro pure completate allo stesso modo. L'altare maggiore è sistemato di fronte alla porta ad arco. Si sale all'altare con tre gradini di pietre cotte e sul piano è sistemata una predella di legno. L'altare è interamente vuoto e isolato ( alla romana) con paliotto fisso e contiene un urna eseguita con mischia di marmo, nella si dice siano il corpo e le ossa di S.Oliviero Martire: presenta una grata di ferro che chiude una piccola finestrella aperta nel paliotto di scagliola. L'altare è ben arredato secondo le regole, soltanto ha una tela cerata  sopra la pietra sacra che non è conforme alla norma. Dietro questo altare, infissa nel muro del coro, c'è  l'immagine di S. Anna con altri Santi dipinti su tela. Presso l'oratorio ( nello spazio divisorio tra questo e l'Ospitale), in posizione elevata rispetto al tetto, pendono due campane con le funi e relative strutture portanti che si usano per invitare alla Messa e alle altre funzioni della Chiesa....»

 

L'Ospitêl al vîn druvê ânca da i divêrs eşêrcit int tèimp divêrs: al dvèinta 'n' infermeréia militêra pr' al trópi Estèinsi int al 1648, al dvèinta caşêrma pr' al trópi Imperiêli int al 1691, dal trópi Sêrdi int al 1741, e 'd j Avstríach int al 1746.

Per i pelegrinâg ed l'ân sânt dal 1750, int al peréiod ch' al va dal znêr ad avrîl, 7.000 pelgrèin, che deşgnîven da tóta l' Europa, în pasê o àn catê alôg a l'Ospitêl.

L'Ospitêl al funsiòuna, e ind la Cēşa  a 'gh vîn dét mèsa fîn al 1765, ân dóve l'Uspdêl al vîn scanşlê da Francesco III d' Este, cun un documèint firmê dal 25 ed mâg 1765 cun la data ed Milân, quând al Dóca l'ēra governadōr ed la Lumbardéia.

La câsva principêla ed la só scanşlêda în stêdi al grôsi spèişi che al câsi ed la finânsa statêl a duvîven sustgnîr pr'i grôs cantēr ed uspdêl Sânt' Agustèin e 'd l'Albêregh dal j Êrti (Palâs di Muşéi) tót dû a Mòdna, ch' àn custrèt al Dóca a scarghêr al còst insém al spâli dal corporasiòun d' êrt e religiōşi. Dimòndi în stêdi ublighêdi a paghêr 'na tâsa a l'ân e dal j êtri, fra còsti l' Ospitêl ed Rubêra, scanşlêdi e i bèin més dèinter a la nōva Opra Péia di Puvrèt ed Mòdna.

Francesco Sacrati, ch' l' é stê l'ûltem governadôr ed l'Uspési, l' à patî la preputèinsa dal Dóca che al tōş só, e al pôrta a Mòdna, tóta la mubélia, al corēdo ed sagréstéia e tót i quêder di famōş pitōr.

La faméja Scarati la 's sèint ofèişa la và via, a cumîncia acsé al depereimèint ed tót al stâbil. Ind l'ât póblich ed sequèster (mâg dal 1765) al Dóca l'îva ânca prumés che i puvrèt ed Rubēra an sré mìa stê scurdê, mó da Mòdna a rîva a Rubēra sōl al briş, se paragunê al guadâgn asicurê dal mèl biōlchi ed trèin fîn alōra gestî da i Sacrati. La gînta la prutèsta mó còst an fà êter che fêr andêr in pēz la situasiòun: int al 1768 al gvêren al sequèstra ânca l' antîgh cunvèint di frê.

A cavêr da l' imbarâs al Dóca, dal serchêr tra i sódit un cumpradōr dispôst a sfidêr al deşgóst ed la gînta, intervîn, int al 1771, ûn ed j òm pió réch ed Milân, lighê stréch a Vièna: Antonio Greppi (1722-1799), un comerciânt uriginâri ed la Val Gandino (pruvîncia ed Bêrgam) che sōl dal 1778 al pōl vantêres dal tétol ed Cûnt.

Greppi l'invistés subét dal grôsi sòmi per trasfurmêr l'Uspdêl in 'n' asiènda agrécola e al cunvèint in un palâs nôdil, pr' al fiōl Marco, spuşê dal 1785 cun la nôbil Teresa Opizzoni.

Al futûr cûnt al dmânda al permès al Veschev ed Rèz: «di ridurre ad uso profano la Chiesa posta presso il soppresso ospedale».  La dmânda la vîn rifiutêda.

A cl'època, dèinter a l' oratôri, a gh'è armêş sōl sê bânch pr 'i credèint, al cōro in lègn drêda a l'altêr principêl, i paliôt de scajōla di sînch altêr e un quêder cun Sânt'Anna e Sânt'Antòni cun la relatîv curnîş.

Ânch s' an vîn mia dét mèsa e sèimper sarê, l' Oratôri, l'armâgn in èser almēno fîn al 1792, cm' a vîn cunfermê da la vîşita pastorêla dal vèschev ed Rèz Francesco Maria d' Este ed cl' ân lé.

Al tèimp ed Napoleòun l' Ospitêl al vîn ridòt a tgnûda agrécola: i salòun, divîş cun dal parèidi, a vînen druvê cme stâli pr'al bèsti e cà pr' i cunradèin. La Cēşa dôp èser stêda piturêda malamèinted biânch  la vîn trasfurmêda in magaşèin pr' j uşévi agrécol e per l'algnâm e dôp in tēşa.

Scunsacrêda e ridòta in un algnêra l' al câta Antonio Maria Boccolari  int al 1804 quând l'é drê serchêr di afrésch da prèir «Strappare dal muro» al câpita a Rubêra e mèinter al vîşita «una piccola Chiesa chiamata l'Ospitaletto...vi ritrova alcune pitture in cattivo stato e prossime a cadere in rovina…» al dmânda al permès a la padròuna, la cuntèsa Margherita Opizzoni vèdva Greppi, ed prèiri stachêr.

Utgnû al permès al cumîncia l'operasiòun al 4 otòber 1804, i stâch fât in stê: dû quêder 'd altêr òna cun la depoşisiòun ed Nôster Sgnōr e cl'êter Sânt' Antòni cun divêrsi figûri, pió sèdes pès e tèsti ed sânt. I dû quêder 'd altêr a vînen spidî a Milân a la cuntèsa Greppi insèm a 'na tèsta ed Mercóri, chi êter quéndes strâp a vînen dê, secònd al Boccolari, a l'Acadèmia ed Mòdna. Al transèli ed la Cēşa ed l' Uspêl a vînen regalê dal cûnt Greppi in pêrta a la cēşa Parochiêla e in pêrt a la Cumpagnéia ed l' Anunsiêda, cme préma l'îva regal , a la Cēşa dal Colèg, al côrp ed Sant' Oliviero Mârtir  ch' l'ēra sòta a l'altêr principêl.

Venturèl al cûnta acsé la situasiòun ed la Cōrt int al penûltem peréiod:

 

"Durante la prima guerra mondiale del 1915-18, fu adibita a stalla per i muli dei soldati della sussistenza, addetti al campo d'aviazione che in quel periodo sorse a Rubiera, nella località Paduli, a sud del centro abitato…. Per far si che il tempio non venisse più usato per scopi profani, fu negli anni seguenti arredato col minimo di suppellettili necessarie al rito religioso. Infatti in questi ultimi anni (1970 in poi) è stato ribenedetto e talvolta aperto al pubblico dei fedeli."

" Del vecchio pavimento, che era certamente in quadrettoni di cotto, non rimase nessuna traccia, perché forse erano stati consumati per l'uso del tempio come rimessa e fienile. Infatti ultimamente era di mattoni comuni, sconnessi e malamente rabberciati."

 

Pasêda da 'na mân a cl' êtra, la Cōrt Ospitêla ed Rubēra, acsé la vîn ciamêda ânca adès, l'ha cuntinvê a sguastêres, in fîn l' è dvintêda proprietê ed l' Opra Péia Rainusso ed Santa Margherita Ligure, da dóve l'Aministrasiòun Comunêla ed Rubēra a l'à cumprêda int al 1987. 

Al 2 ed fervêr dal 2000, a la fîn 'd un lòngh lavōr ed recóper, al belésim e impurtânt insém e-stôrich al vîn avêrt ed nōv al póblich.

Al fabrichêt ed l' Ospitêl al gh'à un impiânt a quâter cantòun, cun dèinter al côrp principêl ed dû piân e i fabrichêt ed servési. Al preşèinta 'na facêda in materiêl da furnêşa e un mutîv ' d adôb dal curnişòun in côt, mutîv druvê dimòndi int al XV e XVI sècol. J ambiĵnt pr' al j ativitê ed l'uspési in més d' atōrna al lêregh curtîl centrêl cun un purdghêl a cruşêra sustgnû da 36 clòuni. Ed frûnt a l'ingrès principêl a và só la şlansêda turèta ed l'arlòj. I servési în més int al curtîl a matèina, vêrs al Sècia, în sgnê da un mûr ed cînta cun un turiòun e un êrch pasânt da dóve a 's andêva fōra per cuntinvêr al viâş, vêrs al bêrchi che permetîven ed traversêr al fióm.

La Cēşa l'é a 'na navêda cun vōlt a cruşêra e l' âbsida a sînch lê. A 's pōlen vèder incòra pcnòun ed j afrèsch fât dal Garofalo.

Adèsa int al Cōrt à catê post dal j impurtânti asociasiòun: al Cèinter Teatrêl ed la Cōrt Ospitêla; al Cunsôrsi dal Pêrch dal fióm Sècia per la gestiòun ed la zôna dal câsi 'd espansiòun l'é atâch cun al muşéo e l'acvâri; Lénia ed Cunfîn, progèt culturêl per la fotograféia dal dé d' incō e l'Asesorê ed la cultûra.