Stôria 'd Rubēra

 

Al Municépi

La Tòra ed l'arlòj

 Via Emélia Est

L'urégin dal nòm, cme in tânt  êter chêş, a 's pêrd ind la nôt di sècol e, cme sèimper, al j upiniòun e i parèir în divêrs.

Rubēra,  ind i tèimp antîgh, l'ēra ciamêda Herberia fōrsi pr' al pianâsi ch' la gh'îva d'atōren e che Luciano Patroncini, studiōş ed la  "Società Reggiana d’Archeologia", al pèinsa che al nòm al sia fât da dō parôli che druvêven i Celti, oséia "er" ch' a vré dîr:  'in mèz' e "beria" ch' a vré dîr: 'pianûra'; per còst, secònd Patrunsèin, Herberia a vré dîr: 'in mèz a la pianûra'.

Secònd 'n'êtra upiniòun al nòm Rubēra al deşvîn da i divêrs cambiamèin, fât pôch a la vôlta e ind i sècol, dal nòm Herberia, pó pió têrd Herbera e a la fîn Rubiera. L'è 'na quistiòun ch' la và avânt da un móc ed tèimp. Leandro Alberti, in la só "Descrittione di tutta Italia", stampêda int al 1550 al scrivîva acsé:

 

«Rubiera, fortissino Castello da i latini Herberia dimandato di cui dice Sebastiano Corrado reggiano, huomo litterato, in una sua epistola, che secondo alcuni fu edificato dalli Boiardi, et secondo altri dalli Rubei, o siano Rossi di Parma, et che fu nominato da alcuni Rubiera, come Riviera, per esser fabricato alla riva del fiume Secchia, et che non mancano altri di dire che acquistasse dal nome dalli rubbi o siano spini, per essere quivi gran copia avanti che fosse detto castello edificato»

 

Oséia ló al dîş che:

«Al castèl ed Rubēra ciamê Herberia in latèin e ch' al vîn citê in 'na lètra ed Sebastiano Corrado arşân» (l'ēra 'd Arsèj) «òm struvî» (l'ēra un  mèister ed lètri grêchi e latèini) «e che, secònd al pinsêr ed soquânt, l'é stê tirê só da i Bujêrd, secòn ed j êter da i "Rubei" oséia i Ròsi» (Rubens in latèin) «ed Pèrma» (un tèimp i Ròsi a gh' îven dal tèri ind i parâg ch'a gnîven ciamê cun al parôli latèini: "Agri Qui Rubens erant " oséia: tèri ed proprietê di Ròsi) l'Alberti al cunténva e al dîş: «e ch' lé stê ciamê da 'd j êter Rubēra, oséia Rivēra  pr' èser stê fât insém a la ríva dal Sècia, e 'd j êter incòra a díşen che al nòm l'é stê tôt da i "rubbi"», (rubbi erant in latèin) «oséia i bôch che, préma ch' a gnés fât al castèl che d' atōrna a 'gh 'n ēra un móc»

Prubabilmèint Leandro Alberti per "rubbi" l'intènd al râşi (nòm sientéfich Rubus ulmifolius) Rubus dal latèin "ruber" oséia ròs, ch' al pré èser in relasiòun cun al culōr di frût, al môri, quând în mìa madûr dal tót.

L' idèja di "rubbi" a 's pōl dêr ch' la sìa la pió giósta ed còli insém a l'urégin dal nòm, e la sré cunfermêda ânca dal fât che fîn a un quêlch sintunêr d' ân fà al nòm dal paèiş al 's e scrivîva Rubbiera cun dû "b".

Per eşèimpi Girolamo Tiraboschi in un só léber  dal 1782, ch' l' arpôrta 'l j ôpri di scritōr nê  int al stêt mudnèiş, al cîta un têl "…Bartolommeo Gallinari da Rubbiera che nei Registri pubblici de' Defunti si dice morto in età di circa 68 anni a' 7 di Maggio 1610" e via acsé.

Ind i divêrs mumèint ed la stôria al nòm dal Paèiş l'é stê scrét e dét, ind i sècol, cun chi nòm ché:

 

X sècol cîrca: Herberia, Erberia, Herbaria, Erbaria, Hyrberia, Yrberia, Hirberia, Irberia, Herbera, Irbera, Yrbera, Eriberia,            

XIII sècol cîrca: Riberia, Roberia,

XV sècol cîrca: Robiera,

XVIII sècol cîrca: Robbiera, Rubbiea

XX sècol cîrca: Rubiera.

 

Rubēra a 's câta int al pûnt in dóve al Sècia (ch' l'é sèimper preşèint, int al bèin o int al mêl, ind la stôria dal paèiş) l'incûntra la pianûra, pasâg ublighê, fîn da l'etê ed la prêda,  per chi fêva la pianûra mó ânca da chi, adrê al lèt dal fióm, al gnîva zò da la muntâgna. Zôna ch' al dvèinta préma pôst 'd acampamèint pruvişôri pó dôp pôst ed cà che darân véta al Paèiş. La preşèinsa 'd acampamèint ed l'etê ed la prêda e 'd cà etróschi l'é cunfermêda da dimòndi e impurtânt catêdi ed rèst antîgh cme i pilastrèin cun i grifòun (adèsa a i Muşèi cèvich ed Rèz) a cunfermeré l'idèja ed la preşèinsa ed 'na "dodecapoli" (òna dal dòdes sitê-stêt che insèm a fêven 'na regiòun etrósca) tra Mòdna e Rèz ed l'Etrória Padâna.

Cme l'é cunfermêda ânca la preşèinsa di rumân in zôna dôp la catêda ed dû pòs, 'na tòmba a tambór e 'na lâpida fâta pr' arcurdêr la ricostrusiòun ed l'antîgh pûnt rumân, insém a la Via Emélia, fâta int al III sècol d.C..

Ind l'antichitê Rubēra la prîva èser 'na burghêda céca fōrsi dipendèint da Sân Faustèin.

Al prémi nutési insém al Paèiş a 's arfân al 915 quand, al rè d' Itâlia Berengario I l'à dê a i cûnt Suppinidi l' antîga "Corte de Herberia", che da tèimp 'n' ēren padròun.  Pó l'é pasêda a j Obertenghi (râsa 'd urégi longobêrda). Al pió antîgh documèint, uficêl, in dóve a 's pêrla ed Rubêra a 's arfà al 945 e l'é un "placito" ('na sentèinsa) tgnû a Rèz davânti a Ildonio, mès 'd Ugo rè d'Itâlia dóve Rodolfo, fiōl dal cûnt Unroco, e l'avuchêt ed Ribaldo, Vèschev ed Rèz, a spiêghen al sō pretèişi insém a la proprietê ed 'na capèla tirêda só int al fònd "Erbaria" («quae est ad honorem Sancti Faustini Martiri: Christi constructa in loco el fundo Erbaria...»).

Int al 969 un têrs ed la Cōrt (cun insém 'na capèla dedichêda a Sân Faustèin e Sân Giovéta che int al 1186 la dvèinta Pēv dal Vèschev ed Rèz) l'ēra ed proprietê dal cunvèint dal Sân Salvadōr ed Pavéia, al j êtri dō pêrti ēren, fōrsi, proprietê dal Vèschev ed Rèz.

Int l' Êlt Medioēv al j invasiòun di bârber e al dişastrōşi pîni dal Sècia e dal Treşnêr a 's dân la mân per tirêr zò al pôvri cà e a trasfurmêr al paeşâg lé d' atōrna in padól e pantân, tânt da fêr dvintêr la zôna pôch adâta a i grôs gróp ed cà. Al cèinter al pêrd impurtânsa a benefési ed la campâgna, l'é prôpria in cl'ucasiòun ché ch' a 's cumîncia a tirêr só dal cà, che préma 'n ghēren mìa, d'atōren a la pēv di sânt Faustèin e Giovéta, che a 's arfân al 980.

Int al 1033 la Cōrt ed Rubēra la vîn ocupêda dal Marchèiş ed Tuscâna ch' al la regâla al cunvèint ed Castiliòun, quând al mascheşêt ed Tuscâna al pâsa a i Canòsa quisché erèditen ânca Rubêra a la só Cōrt e la tînen fîn a la môrt ed Matélda int al 1115.

Al Dr. Romoli Rodolfo int al "Memorie storiche della terra e castello di Rubiera" dal 1888 al numîna, e fōrsi l' al cûnta ind la manêra giósta, al "placito" dal 945 e al scrév:

 

"Rubiera terra con castello sulla Secchia a mezzeria tra Modena e Reggio in un "placito"  d’Alduino Messo regio di Ugo Re d’Italia nel 945"

 

Oséia al dîş che al tèri cun al castèl ed Rubēra, insém al Sècia a metê strêda tra Mòdna e Rèz, în citê in un "placito" dal 945 d' Alduino mès 'd Ugo rè d'Itâlia. Da còl ch' al scrév, a cól tèimp, a duvîva èsregh bèle un castèl, al cèint ed la Cōrt aşvèin al Sècia.

Ind tèimp pió indrê, insém al Sècia, è stê tirê só, pr al vrèir ed j imperadōr rumân Gallieno e Valeriano (dal 253 al 268 d.C.), un pûnt. Sté pûnt, l'é butê zò e arfât soquânt vôlti; i sègn di pilòun de sté lavōr fât a mân a 's câten int al lèt dal fióm a 100 mēter vêrs nôt dal pûnt dal dé 'd incō. Óna dal ricostrusiòun,  al pûnt al vîn bruşê in un incèndi int al 257,  l'é arcurdêda ind la lâpida rumâna catêda ind i parâg tgnûda da cât int al muşèo ed Mòdna.

Tr' al 1000 e al 1100 l'é l' època dóve i pelegrinâg a i pôst sânt e int i santvâri ēren cunténev dôp i fât a cavâl ed la fîn dal 900 a i prém dal 1000 (fîn dal mònd e brigantâg). Ind la necesitê ed dêr alôg e arsôr religióş a i pelgrèin in fermêda o in aspèta che al pâs dal Sècia al fós sicûr pr' al pasâg, a vînen tirê só, insém a la rîva dal fióm, j "Ospitali de Yrberia" oséia l' Uspdêl e la Cēşa ed Sânta Maréia. Sté costrusiòun a vînen tirêdi zò int al 1523 cun la famōşa tajêda vrûda da Alfonso I d' Este e tirê só ed nōv int al 1535 pió in dèinter. L'Uspdêl al vîn sarê dal tót int al 1765 da Francesco III, int al 2000 dôp divêrs pasâg e divêrs tribulēri l'insèm l'é stê avêrt ed nōv e incō l'é la famōşa "Ospitale".

'N ēter documèint antîgh dóve a 's pêrla ed Rubēra l' é un diplôma dal 1077 'd Enrico IV dóve Rubēra, cunquistêda da l'Imperadōr (ind la lôta per l' autoritê cûntra Matélda ed Canòsa) l'é numinêda fr' al proprietê 'd Ugo e Folco, fiō dal marchèiş Azzo II d'Este, che in tót al manēri a n' armâgne padròun per pôch perchè la Cuntèsa la tōrna a cunquistêrla dôp pôch tèimp e l' al dà, per tgnîregh a drê, a di sō capitân.
Int al 1099 a vîn numinê per la préma vôlta la faméja di Da Herberia (fōrsi a 's trâta di Da Erberia che a 's în spustê in Lunigiana da dóve a sré gnû la faméja di Bianchi d' Erberia) nòm ch' l' é preşèint, cun soquânt ed lōr, in un "placito" ed Matélda. A la môrt ed la Grancutèsa (int al 1115) a vîn fōra 'na quistiòun cun i superiōr dal cunvèint ed Sân Salvadōr ed Pavéia che a vōlen indrē la Cōrt ed Rubēra: al pêpa Eugenio II a sbrôja la facènda cun al dêr, al cunvèint, la metê di bèin e cl' êtra pêrt al Vèschev ed Rèz  (1146).

Un pô préma ed la pêş ed Costanza (25 zógn 1183) al Comûn ed Rèz al dvèinta padròun ed la burghêda "Yerberia".

Int al 1188 Rubēra al giûra fedeltê al Comûn ed Rèz.

Al cèinter insém a la rîva dal Sècia pôch a la vôlta, e ânca per mêrit di trâfich ch' a córen lòngh la Via Emélia, al dvèinta impurtânt. Cun al crèser di scâmbi e di comêrc, mó préma ed tót p'r' al guèri ch' a 's cumbâten lé d' atōrna, Rubēra al mócia ânca un impurtânsa stratègica.

Int al 1200 al Comûn ed Rèz al fà tirêr só, in cuntrâst a còl tirê só da i mudnèiş a Marsâja, al Castèl furtèsa ed Rubēra. Per invujêr la gînta a mèter só cà int al Castèl al cuncēd di privilèg a quî ch' égh vân a stêr: «qui habitaverint sine fraude in Castro novo disignato ad Burgum Herberia», cme a gh' é scrét int al memôri ed Nicolò Taccoli.

L' ân dôp (1201), ai tèimp ed la guèra ch 'la vîn ciamêda dal Sècia, j arşân a bâten i mudnèiş a Furméşen. In stà batâlia a vîne fât un móc ed perşunêr, tra 'd lōr ânch al Podestê mudnèiş Alberto da Lendinara che, insèm a tót chi êter perşunêr, l'é ublighê a lavurê per tirêr só al mûri d' atōren al Castèl, che, in cól mumèint, quî ed Rubēra ēren drê fêrel.

Int al 1202 i mudnèiş insèm a j aleê ferarèiş e verunèiş asèdien Rubēra bèin difèişa, alōra, da Pico Manfredi. I cumbatèint a 's rènden cûnt che la batâlia la sré andêda avânti pr' un bèl pô alōra  dmânden la mediasiòun di podestê ed Pèrma e Cremòuna éch dân pó la vitôria a j arşân.

Cme tót al teritôri arşân ânca Rubêra la và a drê al vicèndi ed la stôria da peréiod e la vîn tirêda dèinter ind al lôti fra i Guêlf e i Ghibèlèin.

Int al 1290 al marchèiş Obizzo Este al dvèinta padròun ed Rèz e cun còst al quésta la sgnuréia 'd Albinèia, Rezōl e ânca còla ed Rubēra.

Int al 1300 cîrca Rubēra al dvèinta Comûn, cun al j elesiòun di sō rapreşentânt, mó al Castèl l'armâgn sòta al Comûn ed Rèz che int al 1324 al numîna podestê Giberto Iacobi; int al 1326 só ôrdin ed j arşân al podestê Iacobi al restâvra al castèl.

Int al 1326 Rubēra la vîn pō ocupêda dal Leghê Apostôlich.

Ind j ân che vân dal XII al XII a sêlta fōra 'na faméja ed Rubēra éch dvintrà famōşa: în i Bujêrd. Secònd di documèint stôrich stà famèja la deşvîn da i Bianchi d' Erbèria ed la Lunigiana (che, fōrsi, a só vôlta a deşvînen da i De Herberia migrê in Lunigiana e che int al 1055 a gh' îven di fònd a Rubēra). Intōren al 1100 i Da Herberia a se srén spustê dal tót in Lunigiana int al "Terre Blancorum" tèri controlêdi dal cunvèint ed Sân Michêl (gestî da di frê cun la tònga biânca ciamê apûnt Frê Biânch da dóve stà faméja l'à ciapê al nòm). Sté cunvèint l'ēra in un paèiş incō ciamê "Monti dei Bianchi", ind la zôna a matèina 'd Aóla, cun al contròl insém a i bōregh ed Fivisân, Verócla, e Gragnōla. Fr' al XIII e al XIV sècol i Bianchi d' Erberia armâgnen schisê fra dō avtoritê in guèra fra 'd lōr: al Vèschev cûnt e i Malaspina. Vêrs la fîn dal XIII sècol i Malaspina a cûmpren, cun 'na sèria ed cûmpri e vènditi pôch cêri, i dirét insém a 'na grôsa fèta di teritôri di Bianchi d' Erberia in Lunigiana. L' é pusébil dòunca che, per còst, un râm ed la faméja di Bianchi al sìa turnê ind l'arşân in dóve îven tgnû da cât divêrsi pusiòun fra còsti ânca Rubēra. E l' é prôpria a la fîn dal XIII sècol che a sêlta fōra al nòm “Boiardi”, che secònd i studiōş de stôria dal pôst sté nòm al gniré dal scutmâj “Bugiardus” o “Bojardus” dê a ûn di Bianchi, un vèc de sté râm ed la faméja. Difâti la véta 'd un personâg ciamê acsé e fiōl 'd Ottone Bianchi l'é documentêda da un rôgit fât int al castèl ed Panicale al 10 ed frevêr dal 1119. A 's trâta 'd un ât citê ânca dal Muratori e l'é 'na "cartula promissionis" fâta da i fradê «Bugiardus, Scottus et Rogerius germani fjlij qu. Odoni Blancus de Muregnano» insèm a la mêdra Adelasia e Gisla, mujēra ed Bugiardus, tót quânt a 's dîşen longobêrd. Sté gînta cun la fîrma a tōşen l'impègn, cun i frê dal cunvèint ed Sân Prôsper ed Rèz, 'd an dêr mia di fastédi a i frê dal livèl Nasseta ('na grôsa pusiòun tra Culâgna, Buşâna e Ligûnchi).

A sèmbra che stà faméja la fós bèle dimòndi réca int al 1180 cm' a rişûlta da soquânti chêrti in dóve i "Bojârdi" ēren ciamê "Domini di Yrberia".

I Bujêrd per tót al XIV, int al peréiod dal lôti ch' àn squasê l'Itâlia, a machînen pr' avèir al contròl ed Rubēra per còst a 's fân aleê ed la Cēşa alōra unîda a j Estèins impgnê a tōres indrê Rèz e Mòdna.

Al 13 de znêr 1329 Marsiglio e Pietro dè Rossi (Ròsi), pramşân, cun al sō trópi, aleêdi cun còli arşâni, asêlten Rubēra da la pêrt a sîra, in dóve în acampêdi al trópi ed la Cēşa, a i bâten e a fân un grôs macèl, a fân ânch un móc ed perşunêr e tra quisché a gh'é Gherardo Boiardi cmandânt dal presédi.

Al trópi dal Pêpa ofèişi da la batûda avûda a 's bóten in 'na scuriasêda 'd atâch, distrusiòun e vandalîşem int al tèri di cumûn arşân e mudnèiş. A mèter pêş arîva in Itâlia Giovanni fiōl 'd Arrigo VII e rè ed Boèmia cun un grôs eşêrcit pr' èser incurunêr Rè ed Lumbardéia, Zvân per şmursêr al lôti al mânda  a Rèz só fiōl Carlo.

J ân che vân dal 1330 al 1354 în ân agitê dóve al castèl ed Rubēra al pâsa da 'na mân a cl'êtra: in chî ân a sucêden ânca di fât impurtânt:

1336 - J Estèins a tôrnen  padròun ed Mòdna; Rèz l'é gvernêda da Luigi Gonzaga ch' al numîna podestê al bulgnèiş Ettore da Pincio.

I Bujêrd per mêrit di Gunşêga a tōrnen avèir in mân al castèl ed Rubēra.

Al 29 otòber 1345 Obizzo d' Este, batû divêrsi vôlti da i Gunşêga, cun al trópi mudnèişi e tedèschi cmandêdi da Guglielmo da Câmp Sân Pêder l' asèdia sèinsa furtûna Rubēra, al só trópi a vînen batû grâsia a 'n' aluviòun (an sa mìa se fât a pôsta o perché în andê d' ed sōver i canêl o i fiòm).

1346 – A tîra un grôs taramôt.

1347/48 – A sucêd 'na pestilèinsa  e pó dôp còsta ânca 'na carestéia.

1350 – A 's tîn al secònd Giubilè, l'é pêpa Pierre Roger  (1291 – 1352) cun al nòm ed Clemente VI.

1351 - Francesco Castracane al câta scâmp int al Fôrt ed Rubēra, dôp avèir bèin paghê Selvatico Boiardo, mèinter a 's ritîra dôp avèir asediê, per gnînt, Mòdna.

E…

" Bonifacio Bojardi in questo tempo si teneva a forza lontano dal castello di Rubiera da Bartolomeo suo congiunto che avevane occupato i beni confiscandoli. Sorpresolo Bartolomeo a 21 maggio presso il torrente Tresinara lo uccise quindi fuggì nella Puglia". (Tiraboschi 1731 – 1794)

 

Int al 1354 Selvatico Boiardi fiōl ed Gherardo al mânda vìa Feltrino Gunşêga cun l' ajót ed Giovanni Visconti vèschev ed Milân.

Int al 1362 Selvatico Boiardi al câsa vìa i Visconti e al fà 'n' aleânsa cun la Cēşa e j Estèins cun còst l'utîn la pîna avtoritê insém a tót al teritôri ed Rubēra

Tr' al 1408 e al 1409 Rubēra a fiânch ed j aleê, Estèine e al Pêpa, a tōş perta a la guèra cûntra i Visconti e Ottobono Terzi ch' al vîn masê a tradimèint da "Sforza da Cottignola" (Michele Attendolo Sforza) al 18 ed mâg 1409 in 'n' imbuschêda a Puntêlt un pûnt fōrsi insém al Chêv Tasarōla tra Rubēra e Bâgn.

Al 7 ed zógn dal 1423 Feltrino Boiardo al cēd a Nicolò III d' Este Rubēra in câmbi de Scandiân e 'd Arsèj; da alōra Rubēra al dvèinta un fònd ed la faméja d' Este, diretamèint sòta al Dóca e a la comunitê ed Ferêra.

In cl'època a fân pêrt dal Comûn ed Rubēra al frasiòun ed Sân Faustèin, Funtâna, Sân Dunèin, Zimèla, Bâgn, Marmirōl e Caşêl.

Pôch ân dôp int al 1433 Nicolò III d’Este l'invistés di bèin ed Uspési e 'd la Cēşa ed Sânta Maréia ed Cò dal Punt al marchèiş Sacrati che, al và a pusès, e int al 1438 al và stêr ed cà a Rubēra, in dóve al fà tirêr só al palas cun al só nòm, adès a gh'é dèinter al Municépi dal Paèiş.

Int al 1512 Rubēra al vîn incòra cunquistê dal trópi dal Pêpa, al gvêren al vîn dê a Alberto Pio ed Chêrp

Int al 1514 i cûnt Guido e Sigismondo Rangoni a tōrnen padròun ed Rubēra mó dôp ed pôch al tōrna int al mân dal trópi ed la Cēşa.

Int al 1523 j Este arciâpen Rubēra e a fân scavêr intōren al castèl un fusòun dimòndi fònd ch' al tōş l'âcva dal Treşnêr e al rinfôrsen cun tânti difèiş da fêrel dvintêr òna dal furtèsi pió sicûri dal Duchêt.

Int al 1551 al Paèiş al vîn tirê dèinter int la guèra, tra Pèrma aleêda cun i francèiş cûntra l' Imperadōr Carlo V, quând i suldê spagnōl a dân a drê a i francèiş che impidîven la ritirêda dal trópi dal Pêpa, a tèinten, sèinsa cavêrgla, ed rivêr adôs a Rubēra.

Dōp sté fât la véta ed Rubēra la pâsa relativamèint tranquéla fîn a l'inési dal XVIII sècol.

L'ûltma batâlia d' atōren a la Rôca l'é còla dal 1706 quând i tedèsch, ai tèimp ed la guèra ed sucesiòun spagnōla, ôblighen a la rèişa al presédi francèiş che, padròun ed Mòdna, l'é a difèişa ed Rubēra.

Préma dal 1789, ân ed la rivolusiòun francèişa, al Cumûn ed Rubēra al gh' îva al frasiòun ed Bâgn, Casōla, Caşêl, Funtâna, Marmirōl e Sân Faustèin.

Int al 1805, dôp la spartisiòun fâta cun i Dipartimèint, a Rubēra armâgnen sōl al frasiòun ed Sân Faustèin, Funtâna, Caşêl pió Marşâja e l'armâgn acsé fîn al 1830.

Int al 1811 a vîn zò al d' ed dèinter dal Fôrt e cun al crôl a vînen zò ânch al perşòun vèci, dôp ed pôch a vînen arfâti e druvêdi cme perşun civîli.

Int al 1814 l'eşêrcit napoletân al 's acâmpa int al Sècia. Al Cmûn al vîn ricatê e minacê, a vîn dê fōgh a l'Archévi. Al j avtoritê comunêli a scâpen. Al trópi napoletâni a fân dal saczêdi, viulèinsi e rubamèint sia in paèiş mó incòra pēş int al campâgni.

Int al 1815, cun la Restaurasiòun e l' artōren ed j Estèins a Mòdna, ânch al Paèiş al tōrna sòta ed lōr.

Cun i decrêt dal 1815 e còl dal 1827 Francesco IV al mantîn Rubēra al grêd e l'unōr ed Comûn ed têrs grêd mó in pruvîncia ed Mòdna.

Al tèimp ed l'ocupasiòun ed j estèins al Fôrt, per ōrdin dal Dóca, al vîn trasfurmê in perşòun de Stêt per i suspetê o imputê dal delét 'd ufèişa al Rè o 'd fêr pêrt ed la Carboneréia.

Per un fât sucès a Mòdna int al 1821 (di vulantèin dê a dal trópi avstrìachi che pasêven d' ed lée ch' al dêva cûntra a j Estèins) al Dóca, per paûra ed 'na rivolusiòun, al fà arestêr un móc ed gînta ch' la vîn purtêda al Fôrt ed Rubêra. I perşunêr a vînen interoghê, cun di sistêma viulèint, da Giulio Besini diretōr ed la Pulisìa dal Fôrt xhe per còst al vîn udiê da tót.

Al 14 ed mêrs 1822, per vindèta, a vîn frî a môrt al diretōr ed la Pulisìa.  Al Dóca al và in ôca e al denûncia e al fà procesêr quarantesèt  perşuner cun la cōlpa 'd avèir ofèiş al Rè e 'd fêr pêrt a la Carboneréia

In Rôca a vîn istituî, in dû e dû quâter, al "Tribunale eccezionale di Stataria" cun presidèint al zódis Vincenzo Mignani.

Al procès al finés l' 11 ed setèmber cun nōv cundanê a môrt, sōl dû in galêra chi êter a la mâcia: Francesco Conti ed Muntèc, la pèina la 'gh vîn scurtêda a dêş ân ed galera dal Dóca, e Don Giuseppe Andreoli ed Pusidòni che al 17 otòber al và insém a la fōrca davânti a la Rôca, al vîn suplî int al tòmbi ed j Ânzel ed la Cēşa Cunsorsiêla ed Rubēra ch' la gnîva druvêda incòra cme simitèri póblich.

Int al 1825, in ucaşiòun dal pasâg ed l' Imperadōr 'd Austria, a vîne justêdi e piturêdi tóti al cà ed la véia principêla dal Paèiş.

Int 1830 a vîn tôt via al Cumûn ed Rubēra e al Paèiş al vîn unî a Mòdna cun sté decrêt:

 

Il Podestà del Comune di Modena

AVVISO

 

Sua Altezza Reale l’amatissimo nostro Sovrano, con suo Chirografo in data 17 cadente, ha ordinato che all’oggetto di semplificare maggiormente le aziende economiche dei Comuni venga soppresso il Comune di Rubbiera, ed aggregato, col primo del venturo anno 1831, a questo di Modena.

Tanto si rende pubblica notizia per norma di chiunque, a sfogo dell’incombenza affidata a questa Comunità, da S.E. et Sig. Consigliere di Stato Governatore della Città e Provincia di Modena con pregiato dispaccio 21 cadente dicembre.

                                                                                                                                        Modena dal Palazzo della Comunità 22 dicembre 1830.

                                                                                                                                                                                           G.Rangoni

 

Int al 1831 a vîn arnuvê al Comûn. Soquânt volontâri a 's unésen al trópi dal generêl Carlo Zucchi ch' le drê scapêr vêrs Bològna cun a drê j avstrìach.

Int al tèimp dal Risorgimèint (1830 cîrca – 1870 cîrca) al Paèiş al và a drê al vicèndi ed Rèz e Mòdna

Int al 1833 'na grōsa pîna la fà andêr d'ed sōver al Treşnêr.

Int al 1842 'n' êtra grôsa pîna la fà andêr d'ed sōver al Sècia e incòra al Treşnêr.

Int al mâg dal 1859 al dóca Francesco V al scâpa da Mòdna. Al Comûn l'armâgn sèinsa gvêren e a 'gh vîn ed la cunfuşiòun. I perşunêr dal Fôrt a scâpen. 'Na melintèişa la fà córer Garibaldi da Mòdna ch' al vîşita al Fôrt e al cunsélia ed tirêrel zò, urdnê da Farini e bluchê dal Minéster Fanti. A vîn inavgurê al pûnt ed la ferovéia insém al Sècia, e a pâsa i prém trêno militêr.

Int al 1860 a vîn arnuvê al Comûn per Decrêt ed la Ditatûra e a vîn dê indrê al Mandamèint giudicânt. Al Fôrt al vîn destinê a perşòun militêra. Rubēra al vōta l'uniòun al Règn ed Sardègna, al tōş pêrta cun soquânt volontâri a la spedisiòun di Mél e int al 1861 al và a fêr perta dal Règn d' Itâlia.

Quând l'ûniòun ed l'Itâlia l'é finîda Rubēra al smèt al só aspèt militêr cun al tirêr zò al mûri d'atōren al bōregh.

Int al 1866, dôp pôch la campâgna cûntra l'Austria, a vîn tôt via la perşòun militêra ed la Rôca, i perşunêr a vînen spustê al Fôrt ed Bari. L'ûltem cmandânt dal Fôrt e dal circundâri l' é Pietro Malagola ed Ravèna, Capitân dal Stêt Magiōr ed la Piâsa. Al trópi dal presédi a vînen ritirêdi e al Fôrt l'armâgn bandunê a i lêder ch' a rûben tót e al ruvînen.

Al 6 setèmber dal 1875 Vittorio Emanuele II al tōş pêtrta e al guêrda 'na grôsa eşercitasiòun campêla ind i prê di Padól.

Al 14 agòst 1877 sòta al pôrdegh dal comûn a vîn inavgurê 'na lâpida cun al nòm 'd Antônio Urceo ciamê Codro.

 

A i nôster dé.

Al teritôri dal Cmûn l'é tót in pianûra e còst l' à permés, in un prém mumèint, ed fêr un móc ed grôsi cultivasiòun agrécoli e, un pô pió 'd pôch tèimp fa, dal j ativitê industriêli ed divêrs gèner. La cunuméia ed Rubēra l'é stêda fîn a la fîn ed j ân '50 préma ed tót agrécola. Dôp l'é stê cunsidrê  ânca teritôri depresès. Cun al şvilóp cunômich ed j ân '60 a s' é avû la trasfurmasiòun ed la cunuméia cun la partèinsa dal prémi cerâmichi e dal j indóstri mecânichi.

La stôria ed Rubēra di penûlt'm ân la cumbîna cun la spînta che tót al cumprensôri l'à ' vû da chî ân là. La şvinânsa dal caşèl ed l' avtostrêda dal Sōl ed la Bruşêda e di grôs colegamèint nasionêl e internasionêl, e al colegamèint feroviâri (cun la stasiòun) Milân – Bològna àn dê 'na mân al şvilóp e a la zûnta ed cèinter produtîv. Rubēra la fêva pêrt mìa sōl dal Distrèt dal cerâmichi, mó al setōr di tsût, ed la mecânica e 'na grôsa preşèinsa ed l' artigianêt ed qualitê a la pêra, a fêven un senâri cunômich rubóst e réch. Ind j ûltem ân tót còst l'é stê més in discusiòun da la crîşi cunômica nasionêla.