Stôria 'd Sânt Ilâri

 

La cēşa ed Sânt'Eulalia

Via Ròma

 al cèinter

La stasiòun ed la ferovéia

Ind i tèimp indrē dimòndi Sânt Ilâri l'ēra ciamê "Sant'Eulalia" ch'la vîn citêda per la préma vōlta int al 1190 e ânca int la "Cronica" ed Pèrma dal 1295.

Eulalia l'é al nòm ed la sânta ch'a gh'é stê dedichê la cēşa parochiela. La cēşa ed Sânt' Eulalia l'ēra 'n' antîga Pēv ed la Diôceşa ed Pèrma e l'é numinêda int al "regesto" 'd Onorio III dal 1220, la cēşa l'armâgn sòta la giurisdisiòun ed Pèrma fîn al 20/04/1828, quând al dóca Francesco IV, dôp la Restaurasiòun estèinsa dal 1814, al vrîva che i cunfîn dal Stêt a fósen ânca quî 'd la diôceşa, l'à otgnû còst dal pêpa Pio VII che cun un "Breve" 'd l' 11/12/1821 l'ōrdna che tóti al cēşi d'ed sà ed l' Èinsa a dēven pasêr sòta la Diôceşa ed Rèz fât pó sucès int al 1828.

Al nòm dal paèiş Sânt'Eulaia al vîn pó cambiê in Sânt Ilâri int al XV sècol, prubabilmèint per la preşèinsa int al pôst ed l' "Hospitale S.Hilarii" un sît 'd arpûns e arsōr per i pelgrèin che pasêven per l'antîga Via Emélia. Al nòm Sânt Ilâri as vèd per la préma vôlta in un documèint uficêl int al 1714, ânca se as câta bèle int la "Cronica" e Pèrma dal frê Salimbene int al 1233.

A i tèimp ed l' Impēr Rumân al pôst in dó ghé adès Sânt Ilari l'ēra prubabilmèint 'na burghêda ed la sitê ed "Tannetum". Còst l'é cunfermê da la preşèinsa ed dimòndi tòmbi rumâni, catêdi, specialmèint int la secònda metê dal XIX sècol.

Cun la caschêda ed l' Impēr int la zôna a 'gh và stêr ed la gînt 'd urégin bârbara, cme a testimònia la tòmba, catêda int al 1879-80, fâta ed quadrē e còp rumân quacêda da dō lâstri pugêdi óna a tâch a cl'êtra: óna cun un pcòun de scréta, cl'êtra cun 'n' iscrisiòun ed 'na têla Mavatra, cristiâna môrta  sòt al consolê ed Boezio, cla tòmba la pré èser stêda tirêda só a la fîn dal V sècol o a i prém dal VI. La preşèinsa di bârbar int al pôst la vîn testimoniêda ânca da i sē sepûlcher e l'âbsida ed 'n'antîga cēşa catê, sèimper int al 1880, sòt a la screstéia ed la cēşa parochiêla.

Pó è stê la vôlta ed la popolasiòun 'd urégin longobêrda, cme a vîn testimuniê da i divêrs rèst antîgh catê int la zôna. Dôp i longobêrd arîven i frânchi (dal VIII al IX sècol) e j ungherèiş (int al X sècol). Int al peréiod ed Carlo Magno (ch' al và dal 774 al 814) la Pēv ed Sânt'Eulalia l'é 'd sicûr sòta la Diôceşa ed Pèrma insèm a Campēşen, Gàida, Calêren e pêrt ed Queriêgh, Bibiân e Bêrch.

Finî al period ed j ungherèiş la popolasiòun la tōrna a 'na véta normêla, mó l'é int i sècol XI, XII, XIII che la via Emélia la vèd crèser i trâfich e l'é in sté peréiod che vînen tirê só divêrs "hospitali", tra quisché ânca còl ch'l'à dê al nòm a Sânt'Ilâri.

In ch' j ân Sânt' Eulaia l'ēra stêda, préma dal Cuntêd e pó dal Duchêt ed Pèrma e l'ēra un cumunèl dipendèint da giurişdisiòun ed Muntèc.

Dal  1349 al 1403 Muntèc e al sō véli a vînen dêdi da i Visconti al capitân ed vinûra Alberico da Barbiano (1349 - 1409); int al 1040 Muntèc i i sō teritôri a vînen dê a Ottobono Terzi. A la só môrt (27 ed mâg 1409) i pusès a pâsen sòta la sgnuréia 'd j Estèins, pó Sânt'Eulalia la tōrna incòra  Duchêt ed Pèrma e sōl int al 1428 la pâsa per sèimper a j Estèins e precişamèint cvme pêrta dal marcheşêt ed Muntèc.

Al pusès estèins, ânche se cun di só e zò, l'armâgn fîn al 1796, oséia fîn a l'uniòun cun la Repóblica Arşâna (dal 26 agòst al 22 otòber 1796) ed Sânt Ilâri e Calêren, che se stâchen da Muntèc e fân un cmûn léber.

Al 23 dicèmber ed cl'ân, a Rèz, a vîn dichiarê la Repóblica Cispadâna, ed cunseguèinsa int al 1797 Sânt'Ilari al fà pêrta dal Dipartimèint dal Cròstèl. Al Cmûn ed Sânt Ilâri a gh'ēra unî Calêren e la Gàida.

Al peréiod dôp l'é incòra 'na vôlta convûls a câşva dal guèri ed Napoleòun, per pôch a tōrnen j estèins e a la fîn a gh'é l'invensiòun, int al 1802, ed la Repóblica Italiâna da pêrt ed Napoleòun, trasfurmêda pó in Règn 'd Itâlia (1805 - 1814).

Dôp la Restaurasiòun estèins, partîda dôp l'inési dal cungrès ed Vièna (1814 - 1815), Sânt'Ilâri al vîn unî incòra a Muntèc e al prōva al regém dûr ed puliséia més só da Francesco IV e i prém a paghêr în i rapreşentânt dal Risorgimèint, procesê e sarê int la galēra ed Rubēra.

Int al 1859 cun la vitōria ed j eşêrcit francèiş e piemuntèiş a Magenta, e la fûga da Mòdna ed Francesco V (11 ed zógn) a finés per sèimper al pusès estèins e a gh'é l'uniòun al Règn ed Sardègna, a la fîn, dal 1 znêr 1860 al ditadōr Farini al pâsa Sânt Ilâri a Cmûn indipendèint cun la véla ed Calêren.

Al 23 ed mêrs 1860 as riunés per la préma vôlta al Cunséli comunêl ed Sânt'Ilâri cun  la diresiòun dal séndech Gasparotti Andrea. Al cmûn ed Sânt Ilâri al ciàpa al nòm dal dé 'd incō int al 1862 quând, só rischièsta dal Gvernadōr ed l'Emélia, al cunséli comunêl al decéd 'd unîr al nòm Sânt Ilâri cun la precişasiòun "d'Enza", cun còst al pôst al pōl èser cgnusû subét in mèz a chiêter cun l'istès nòm.

La fîn ed l'Otsèint la regéstra al şlarghêres ed la prutèsta socêla, p'r al sfurtunêdi cundisiòun ed véta ed la gînt, e al sucès di socialésta. Al dûr regém dal fâsio égh và drē 'na vâlida partecipasiòun a la guèra ed liberasiòun.

Cunuméia

La cunuméia dal pôst an n'à mia bandunê l'agricultûra, favurîda da la buntê dal trèin ch' al permèt dal cultivasiòun vantagiōşi ed granâj, furmèint, furâg, verdûri, frutēt e végni; a vîn fât ânca l' alevamèint dal vâchi, di nimêl e pularéia. L'indóstria metalmecânica l'é şvilupêda, égh và a drē còli dal magnêr, ed l'edilésia, ed la mubélia e 'd la produsiòun 'd artécol in plâstica e 'd j aparèc eletrich; a gh'é ânca dal j indóstri dal setōr di tsût, di vistî, di prodòt in pèla, dal lègn, di materiêl da costrusiòun (tra quisché anch al vēder) e la stâmpa.

 

 

La cēşa ed Sânt'Eulaia

 

La préma cēşa Sânt'Eulaia l'é stêda 'na Pēv dimòndi antîga ed la Diôceşa ed Pèrma citêda da Onorio III int al "regesto" dal 1220, int al 1828 la pâsa sòta dal Diôceşa ed Rèz.

Ed cla costrusiòun an gh'ermêş quêşi gnînt, l'ónich ricôrd sicûr în i dû capitē ed dō clòuni ed la vècia cēşa tgnû incòra da cât.

I prém sègn ch' a riguêrden al bróti cundisiòun ed la cēşa as câten int i Regéster dal 1693.

Int al XVIII sècol è stê fât al côro, la facêda, al capèli d'ed dèinter e la screstéia, i lavōr a vînen finî int al 1755. Diêter lavōr în stê fât int al 1879 cun l'arnōv ed la facêda. Fîn al 1902 a mezdé ed la canônica a gh'ēra un turâs vèc 'd urégin medioevêla ch' al gnîva druvê cme tòra dal campâni. La pôca sicurèsa ed l'impalcadûra a n'à sgagê la spianêda.

La nōva tòra dal campâni la vîn tirêda só int al 1914 cun un prugèt ed l'architèt Cusani Lamberto ed Pèrma. Intervèint 'd arnōv e restarvasiòun a vînen fât int al 1916-19 quând, sòta la diresiòun dal pitōr Anselmo Govi (1893 - 1953) ed Rèz, a vînen fât j adôb da pêrt ed Tarabusi Nicodemo de Scandiân e la pitûra ed l'âbsida da pêrt ed l'istès Govi.

La cēşa la preşèinta 'na facêda alvêda cun dal zûnti a 'd êrch cun insém di côno ciamê "arcoteri", la finés cun un fruntspési a teriângol. L'é divîşa ind dō fâsi, óna in êlta cl'êtra in bâs, da un curnişòun êlt e guarnîda ed clòuni fînti. L'intêren l'é a piânta a başélica cun trèi navêdi.