|
Stôria 'd Castelnōv ed Sòt |
|
La Rôca |
|
I pôrdegh ed via Gramsci |
|
La cēşa ed Sânt' Andrèia |
|
L'òm l'é gnû a stêr da ch' al pêrti ché bèle da l'etê ed la prêda, al gh'êra ânca in còla dop l'etê dal brònz (terimêri), a fân da tesimòni i rèst catê ind dal meleotsèint da Gaetano Chierici (1838 – 1920). La divişiòun agrâria (centuriasiòun) ed lêrghi zôni ed tèri, (fâta da i Rumân dôp avèir finî ed fêr la Via Emélia ind al 187 a.C.) ch' l' à pó dê ânca al via a la bunéfica e a l' arsanamèint di trèin, (cun i relatîv fôs pr' al scōl dal j âcvi e a la daquadûra), l' à purtê a l' aradûra e al popolamèint de sté campâgni mâi cgnusû préma. Dôp la ruvîna ed Ròma, sucèsa int al 476, al j invaşiòun barbârichi, al tânti aluviòun dal Po, dişatrōşa còla ed l' 859, a 's vèd la ruvîna dal j ôvri ed bunéfica fâta dari rumân cun al segvèint impantanamèint e un nōv spopolamèint dal campâgni. Nutési ed la stôria lochêla a vōlen che a l' arsanamèint de sté tèri àn dê 'na mân ânca dimòndi Longobêrd che ché a s' în lughê, dôp èser scapê dal sitê, cucê da l' avansêda di Franchi ind al 774, e che ché în armêş per sèimper. Pôchi în al nutési dal j invaşiòun barbârichi fât da j Eruli, da i Goti, i Grêci, Longobêrd e da i Franchi dal V al IX sècol. A 's sa che per difèndres dal j invaşiòun ed j Ungari (fra l'800 e al 900 d.C.) al divêrsi comunitê a sîn tirê só tót intōrna dal j ôvri ed difèişa dóve prèir lughêres e difèndres. A sèmbra che prôpria alōra è stê tirê só al Castèl ch' l'é incòra al cèinter dal paèiş, alōra al gh' îva un' impalcadûra a la bòuna. Al Colombini, ind i '' Cenni storici corografici ed idrografici di Castelnovo di Sotto dell`Emilia, Castelnōv Sòt, 1891'' ind l' arfêres a un crunésta, ch' an 's cgnòs mìa al nòm, al mèt la costrusiòun dal Castèl ind l'897 d.C. per mêrit ed Sigifredo da Lóca ( còl ch' l' à pó dê véta a la râsa di Canòsa). Vêrs la fîn dal IX sècol, secònd al Pallaja ed Sant' Ècta, Sigifredo da Lóca l' à cumincê a cumprê dal tèri ind al mudnèiş e int l' arşân tra còsti ânca dimòndi ind la zôna ed còl ch' al srà Castelnōv ed Sòt (mó, fîn adès, an s' é mìa incòra catê di documèint ch' arpôrten sté cûmpri). Al prém documèint ch' al sègna ch' a gh'êra al Paèiş l' é dal 14 novèmber 980 d.C.: l' é 'na citasiòun ed pôchi parôli 'd un cuntrât ed vèndita sucèsa a ''Castronovum''. Mèinter in un documèint dal 955 tra i bèin di canosiân a figûra sōl Sân Savèin. Secònd al Pallaja (citê sèimper dal Colombini ind i ''Cenni storici'') al pusès di da Canòsa dal tèri ed Castelnōv l' é andê avânti da Adalberto, Tedaldo, Bonifacio fîn a Matélda, quând l'imperadōr Arrigo IV l'à tôt l'invistidûra di trèin e 'dla Rôca a i Canòsa per dêrla a i fradê Pietro e Giberto da Curèz. Ed parèir divêrs a sèmbra Ivan Chiesi che ( in ''Pallaja di Sant'Agata - Breve racconto'') al scrév che a srén stê ”…alcuni milites dei da Canossa, i cosiddetti figli di Frogerio, consorteria nobiliare che si evolverà poi nella famiglia da Correggio” ad avèir al contròl insém a ''Castrum Novum'' fîn a la fîn dal X sècol. L' é ind al 1200 che la Rôca la vîn arfâta in muradûra, da i sgnôr Da Curèz, che cun al tèimp la dvèinta la cà di Sgnōr; i Da Curèz a ghe starân ed cà fîn al 1300. Ind al tèimp dal só gvêren, i Da Curèz, a 's dân ânca la pèina de şlarghê al sō proprietê e ânca ed fêr dal j ôvri ed difèişa; a Castelnōv ed Sòt àn tirê só 'na tòra lêrgha e quadrêda da druvêr cme furtèsa e oservatôri, àn tirê só ânca 'na Cēşa dedichêda a Sant' Andrèia, regalêda pó al pôpol. Al gvêren di Da Curèz ed Castelnōv l'é durê fîn al 1454 quând i Sforza, dôp la fîrma ed la Pêş ed Lodi (per la guèra ed sucesiòun pr' al Duchêt ed Milân) a dvèinte i padròun. Ind al 1479 j Estèins, che mirêven a rinfursêr al sō Stêt fîn a l'Èinsa, a trâten un barât cun i Sforza ch' al purtêva Castelnōv e Bersèl sòta ed lōr in câmbi ed Castelnōv ed Turtòuna sòta i milanèiş. A i Da Curèz a cól pûnt an gh' armagnîva êter che ritirêres per sèimper ind la Cuntèia ed Curèz. Mó dôp pôch ân ânca j Estèin àn duvû cêder al gvêren al Stêt ed la Cēşa, ch' l' êra decîş a cunquistêr l'Emélia. Acsé dal 1512 al 1523 Castelnōv e al sō frasiòun în gvernê da di Cumisâri dal Vaticân (tra quischéal cûnt Valerio Pellicani, numinê da LeoneX, ch' l' é còl ch' l' à fundê e fât tirêr só, ind al 1519, al cunvèint dal sōri ed Sânt' Agustèin dal Corpus Domini). Ind l' avtûn dal 1523 j Estèins artōrnen a gvernêr la sitê ed Rèz, per còst Castelnōv insèm a Bersèl, Muntèc, e i Castê ed la muntâgna arşâna a pâsen sòta a j nōv gvernânt. Al tèimp dal gvêren 'd Ercole I d' Este a vînen fât di lavōr a i sitêma ed difèişa: a 's mèt a pôst i pûnt alvadōr dal dō pôrti dal paèiş: Sânt' Andrèia e Sânt' Agustèin, a vînen inribustîdi ânca tōti al j êtri difèişi. Aşvèin al simitèri dal dé d' incô, a vîn tirê só la cēşa ed Sânt' Agustèin ''…per comodo dei castelnovesi di fuori'', ind al 1489 a 'gh vîn zuntê un cunvèint céch ed frê ed Sânt' Agustèin armêş in véta fîn al 1666. Ind al 1559 la Pêş ed Catéau-Cambresis la sègna la fîn ed la lònga guèra tra la Francia e la Spagna e a cumîncia un peréiod ed tranquilitê, al nōv dóca Alfonso II d'Este l'arnōva l'aministrasiòun dal só proprietê cun la rifōrma ed j Antîgh Statût ed la Comunitê. Secònd chî Statût lé al Cunséli di Sêv ed Castelnōv, fât da 18 câp ed faméja tirê só a sôrt ân per ân in rapreşentânsa dal Castèl e dal frasiòun e dirèt dal Podestê numinê dal Dóca, al curêva al bòun andamèint di bèin póblich: la regolasiòun dal j âchev (bunéfica, daquadûra, mêşni, e via acsé) la justadûra dal strêdi, la scôrta dal sêl e dal farèini al funsionamèint di fōren; la nômina per strasiòun, tót j ân, dal Nudêr (segretâri dal Cunséli) dal Dutōr ed cundòta, dal Masêr, dal Piasêr, dal Còunsol, e via acsé. Ind al 1581, per dêr dal règoli e 'na mân al şvilóp dal Comêrc e a còl dal j ativitê, al Dóca al dà a la Comunitê al privilèg ed tgnîr al fēri ed Sânt' Agustèin (al 28 'd agòst) e Sânt' Antòni (al 13 ed zógn) in a zûnta al marchê dal martedé, sté dō fēri a s' în tgnûdi fîn a dôp la secònda guèra mundiêla. Intōren al 1930 al marchê al gnirà spustê al lunedé pr' an disturbêr mìa còl ed Rèz. Dal 1561 al 1589 al marchèiş ed Gualtêr, Cornelio Bentivoglio, l'à pinsê e fât un lavōr impunèint per chî tèimp: la Bunéfica ch' la pôrta al só nòm. Sté lavōr l'êra necesâri perché, in cól peréiod, la situasiòun dal sitèma dal j âchev ed la bâsa a dréta dal Po fîn a la Via Emèlia l'êra dvintê crétich a câsva di lavōr ed bunéfica mìa finî (per cōlpa dal quistiòun di padrunsèin lochêl ch' es dêven dân un cun cl' êter) tânt che, al sitèma, an n' êra pió bòun de scarghêr al j âchev de scōl e gnân ed fêr frûnt al j aluviòun, che sucedîven òna a drê cl' êtra, a câşva dal Po. Per còl che riguêrda Castelnōv i lavōr fât în stê quisché: incanalê e arznê al Cròstel fîn al Po (préma al Cròstel a 's perdîva pió a matèina in divêrs râm e fusadlèin; al scâregh, ind al Cròstel, dal j âchev d'ed sōver diretamèint o per mèz dal schêv Chêva; l'inviêda dal j âchev bâsi ind al schêv Fióma, che atravêrs 'na Grôsa Bòta, fâta a pôsta e ch' la pâsa sòta al Cròstel, a i scârga ind la Parmigiana-Moglia, acsé da liberêr la grôsa zôna a sîra dal Cròstel da l' impantanamèint. Ind al 1630 la pèsta, cuntêda da Alessandro Manzoni ind i ''Promessi Sposi'' la rîva ânca a Castlenōv e al só Véli, la fà dimòndi môrt che vînen suplî, in tânti fôsi, ind la zôna dal Pilâster ed Sân Francèsch. Al tèimp ed la Guèra di Trèint' ân Castelnōv e i sō d' intōren în stê teâter, tr' al 1635 e al 1636, ed l' ocupasiòun militêra da pêrt dal trópi frânco- piemuntèişi che, per difènder Pèrma, a 'sîn acampê ind al Paèiş. I suldê frânco-piemuntèiş àn turmintê i paeşân cun di sequèster ed bèsti, prodòt e scôrti ed magnêr. Al melcuntèint l' à cunvînt al Dóca d' Este a mètres in câmp ed fiânch a i Spagnôl cun la mîra ed cavêrlga a liberêr al sō tèri. Ind al 1652 al marchèiş Angelo Ghirardini l'utîn da Francesco I d'Este l' invistidûra ed Castelnōv e dal sō frasiòun cun dèinter ânca Campêşen. Fevdatâri, dal 1633, ed Sân Pôl e de Scurân ind la rîva a mansèina ed l'Ènsa cun ânca Bşân, Mûnchi, Piânş e Runcâj, i Gherardini a se spôsten da Veròuna, da dóve a tgnîven a drê i sō fèved, ind la Rôca ed Castelnōv dóve a gh' în stê fîn al 1796, fōra che ind al 1707 e ind al 1708 quând al marchèiş Francesco e la só faméja a 's în andê a lughêr ind al castèl ed Sân Pôl per scapêr dai frânco-spagnôl, nemîgh ed j Estèins, che òcupen Castèlnōv e la Rôca. Tr' al 1750 e al 1755 al tèimp dal gvêren dal marchèiş Gian Carlo è stê arnuvê l' uspdêl ch' al s' êra dimòndi ruvinê ind al tèimp dal j ûltmi vicèndi: guèri, zêl dal cultûri e mulèin fêrom, carestéi e âfta. L' 11 ed novèmber 1765, al tèimp dal gvêren 'd Antonio (1755 - 1773), al paèiş al s' é catê a fêr frunt a òna dal pió ruvinōşi, ed chî tèimp, aluviòun dal Po. L' âcva ch' l' îva ròt j êrşen a Gualtêr l'à inudê, in pió ed Gualtêr, ânca bòuna pêrt dal teritôri ed Castelnōv, Puvî, Burèt e Bersèl. Ind al 1798, a Turèin, a murîva Maurizio II l'ûltem di fevdatâri, amânt dal lètri, amîgh ed leterê e artésta, diplomâtich e imbasadōr 'd Austria al Règn ed Sardègna. Al tèimp dal só gvêren a s' în restarvê i castê di fèved a s' é arfât l'êla a sîra ed la Rôca ed Castelnōv, mó la môrt, préma dal tèimp, la gh' à impidî ed finîr al lavōr ed modernişasiòun. L'êla a matèina, dvintêda pericolōşa, l'é stêda pó butêda zò e la facêda a mezdé l'é armêşa cun i bûş ch' a srén stê druvê a tgnîr só al j impalcadûri per fêr la stablidûra. La Sgnuréia di Gherardini l'é finîda quând è rivê i francèiş. Ind al 1796 cun l' arîv dal j armêdi ed Napoleòun a vînen şcanşlê i fèved a s' é incuminê còl ch' al sré stê al Risorgimèint. Dimòndi gînta ed Castelnōv l' à tôt pêrta al rivulusiòun dal 1821, 1831 e 1848 e dimòndi în stê i volontâri a la guèra d' indipendèinsa. Quând è finî al peréiod napoleônich al Paèiş l'é pasê incòra sòta j Estèins che l' àn gvernê fîn al 1859. Cun l'Unitê d' Itâlia Castelnōv al dvèinta un Comûn indipendèint.
La Cēşa ed Sânt' Andrèia Apôstol La préma cēşa l'é steda fâta fêr da Adalberto da Canòsa, tr' al 952 e al 984, ind al sît dóve préma a gh'êra un vèc uratôri longobêrd butê zò apôsta per fêr la nōva cēşa. Ind al 1631 al pêpa Urbano VIII l'à dê l'autorişasiòun al pâroch don Giorgio Penna ed purtêr la cēşa a livèl d' Arsipretûra e al só destâch da Campêşen. Ind al 1650 don Penna al fà butêr zò la vècia cēşa per fêren 'na nōva pió grôsa ind al 'stès pôst. Al 13 mêrs dal 1832 un grôs taramôt al fà gnîr zò l'âtich, la cēşa la vîn arfâta cun la facêda dal dé d' incô. Al d'ed dèinter a gh'é dal j ôpri 'd artésta dal pôst. La Cēşa ed la Beâta Vērgin ed la Mişericôrdia Tirêda só ind al 1555, ind la Piâsa Prampulèin dal dé d'incô, l'é stêda fâta insém a i rèst ed l' antîgh uratôri ed la Cufratêrnita ed la Mişericōrdia, preşèint ind al paèiş bèlo dal 1270. La Cēşa dedichêda al nativitê ed la Beâta Vērgin ed la Mişericôrdia l'é stêda finîda ind al 1598. L' adôb, impurtânt cme testimuniânsa stôrica e artéstica, al vîn finî ind i prém dêş ân dal 1600. A l' altêr i trî quêder în ed Lorenzo Franchini (Madòna dal Ruşâri, 1602), Palma il Giovane (la Crucifisiòun, 1614) Lionello Spada (Nativitê ed la Vērgin, 1616), dal 'stès peréiod i quêder ed j êter altêr, dû côro e la curnîş ed l'ôrghen. Tra la fîn dal 1600 e l'inési dal 1700 quâter di sèt altêr a vînen dubê cun di paliôt de scajōla ed tânt culōr, in ûn ed quisché a gh' è la fîrma ed Giovan Battista Guerra. Ind al 1806, dôp al taramôt, l'é stê alvê al frûnt ed la facêda. La pitûra ed la facêda, a 's pèinsa piturêda da Cesare Cervi, l'é stêda fâta ind al 1869. A la 'stèsa època a s' arfân ânca i trî pilastrèin insém al fruntòun.
La Rôca Secònd di vèc documèint, Sigifredo da Lóca, al prém ed la râsa di Canòsa l'à fât fêr, int al 897 d.C. la Rôca. Ind l' XI sècol al stâbil l'é stê şlarghê pr' al vrèir 'd un ed la faméja di Da Curèz. Ind al 1305 al Castèl al vîn atachê e cunquistê dal milési 'd Azzo I d'Este, sgnōr ed Frèra, al patés un viulèint cuntratâch dal trópi ed Giberto Da Curèz. Dôp 24 dé 'd asèdi Azzo al 's arènd, la Rôca la vîn butêda zò dal tót. Ind al 1318, dôp avèir tûrne a ocupêr Castelnōv, Giberto, al fa fêr un castèl nōv dóve l'é incòra adèsa. Sti fât in arcurdê in 'na lâpida, vrûda da i Da Curèz, per arcurdêr j ajót avû dal vèschev ed Pérma, Obizzone I Sanvitale e da só fradèl Pietro, adèsa la lâpida l'é ind l' andròun ed la Rôca. Ind al 1995 a cumîncen i lavōr ed restâver ed la Rôca; adèsa, pr' al só go valōr stôrich, l'é sòta a i Bèin Culturel e Ambientêl ed la Regiòun Emélia Rumâgna. Adèsa int la Rōca a gh'é al Municépi ed Castelnōv ed Sòt.
Al Caranvêl Ind al nôstra pruvîncia l' urégin dal caranvêl a 's pêrd ind la nôt di tèimp. I prém sègn dal caranvêl a 's vèden ind i scrét dal frê Salimbene de Adam da Pèrma (1221 - 1288) che, ind al XIII secol, al cûnta dal caranvêl ed Rèz per critichêr la vanitê ed j arşân. Ind al 1562 al podestê ed Castelnōv, Benedetto Rinaldi, per tirêr só al morêl a la gînta dôp la pestilèinsa dal 1558, al dà al permès ed la mâscra per al Caranvêl e al dà ânca al permès ed fêr dal fèsti, sunêr e balêr. Mó l'é da l' Otsèint che a 's gh' àn nutési sicûri cme al vîn fât. Da cla dâta a 's sà che al Caranvêl l'é stê cambiê divêrsi vôlti fîn a rivêr ai dé d'incô quând, ind al 1977, 19 sôci fundadōr a costituésen la coperatîva ''Il Carnevale''. Da j ûltm'ân in sa Castelnōv la dvèinta, per quâter dumènichi, la capitêl dal Caranvêl. Ind al peréiod apèina un pô préma ed la premavèira, a cumincêr dal dé ed Sânt'Antòni fîn a la vigélia dal prém dé ed Quarèişma, al strêdi e al piâsi dal Paèiş a s' impésen ed curiândol, schêrs e sfilêdi ed câr. La mâscra carateréstica de sté manifestasiòun l'é al Castlèin, cun la brèta insém al j urèc, cun al schêrpi grôsi da cuntadèin e cun al brêghi tirêdi só fîn al naşèini. |