Stôria 'd Castlarân

 

Ingrès al Bōregh

Al Castèl

La Tòra cun l'arlòj

La préma preşèinsa ed l'òm la vîn arfâta al 2000 p.C. e al pôst l'é stê cunquistê, ûn a drē cl'êter, da i: Légor, j Etrósch, i Gâi, i Rumân. Int al mez a quisché a gh'é stê ânca dimòndi invasiòun ed pôpol bârber cun ocupasiòun impurtânti cme quî di Frânch e i Longobêrd.

Dimòndi în stêdi al catêdi ed rèst antîgh arcatê fîn da j ân sinquânta a incō e tgnû dacât int i muşèi ed Rèz e Mòdna.

Al nòm "Castlarân", l’é prubabilmèint d’urègin latèina e al gniré da ''Castrum Arii'' o ''Darii'' oséja castèl o sît furtifichê ed Ario o ed Dario, però al pré gnîr ânca da ''Castrum olerianum'' (castèl d’ j ulîv) o da ''Castrum Arianum'' (castèl d’j Ariân) in riferimèint a ‘na colônia ed Longobêrd Ariân ch’ a’s pré èser fermêda ché dôp l’època rumâna.

 

Girolamo Tiraboschi ( 1734 - 1794) ind al prém volóm dal só "Dizionario topografico-storico degli stati Estensi", publichê dōp la só môrt oséja int al 1824, al scrév:

 

«...Con tutti questi nomi veggiam chiamato questo antico Castello (...) perchè in carte del nono e decimo secolo esso  è nominato diversamente. La prima è dell’ anno 898. in cui si nomina Rascau Scavino di Castello Dariano, indi due dell' anno 900, e del 944 , in cui dicesi Custrum o Castellum Olerianum , e un' altra del 967, in cui si nomina Castrum Arianum , come pure in un altra del 1010. In una dell’Arcltivio Capitolare di Parma dell' anno 968. gli vien dato il nome di Castrum Alarianum, o di Castrum Oleriamun».

 

I schêv ind al zoni ed Campiân e Castlarân (rèst ed fōgh ‘d acampamèint) a fân la preşèinsa ed l’òm tr’ al XI a l’VII milèni p.C..

Ânca se a gh’é di sègn dal j èpochi dôp un ôc ed riguêrd a mêriten i rèst ed l’etê dal brònz. In cól peréiod, ind la Pianûra padâna,  a’s vèd nâser un gèner specêl ed pôst: la Teramêra, in particulêr  ind al zôni dal pruvînci che incō în Rèz, Mòdna e Pèrma.

Dû pôst che s’arfân a la cultûra dal terimêri àn lasê al sègn int al teritôri ed Castlarân, la puşisiòun geogrâfica di sté dû sît la rişûlta zò ‘d rególa, atèiş che, chî pôst, a’s câten generalmèint in pianûra, dal catêdi ed cal gèner în stêdi fâti a Rudèja e Castlarân. A Rudèja a s’în catê di sègn relatîv a un pôst céch, més lé cun cêri funsiòun ed cuntròl, e ch’ l’ ēra ind la zôna ed l’antîgh castèl e al se şvilupêva fôrsi só dû piân.

A Castlarân, invēci,è stê catê di rèst impurtânt ind la zôna ocupêda da l’antîgh cèinter insém a la culèina ed sâs côch ed fiânch al Sècia.  Int al cèinter ed Castlarân, d'ed sôver  a i rèst dal terimêri, è stê catê dal testimuniânsi dimòndi sustansiōşi ed ‘n stâbila preşèinsa etrósca: a’s trâta ed mûr ed giaròun a sèch urientê secònd i pûnt cardinêl, pcòun ed vêş e al pè ed ‘na scudlèina cun la parôla ertósca ''Venarnes'' piturêda insém al fònd. Al pôst al fêva pêrt dal sistēma stratègich ed la cumquésta  Etrósca ed la pianûra Padâna.

Incòra pió impurtânt i rèst ed la preşèina di rumân, masmamèint a Castlarân e Campiân, che spiêghen la preşèinsa ed chilōr int al pôst fîn da l' època ed la Repóblica rumâna (183-27 p. C.)

È stê fât dal j impurtânti catêdi ed rèst ed l’etê Imperiêla a Gamberêda ed Sòt, osèja è stê catê  ‘na ''domus''. Incòra a Castlarân, în ‘na zôna in dóv' ēren drē tirêr só dal cà nōvi, é stê catê un lavōr fât a mân ch’al servîva per şmercêr al j urèini, druvêdi pó cme sbiancânt e âcid sia ind la cûnsa dal pèli che ind la  teşdûra, fât da un trégn rotònd incastrê al cèinter ‘d un pavimèint céch a ‘d ''opus spicatum'', che a só vôlta al gh’îva dèinter un vêş muvébil cun al côno trunchê.

Dimòndi êter rèst în stê catê in tóta la zôna ch’ l’ēra, in môd cêr, teritôri ed colonişasiòun rumâna cun la preşèinsa ed ''Fundi'' e ''Villae'' cme spiêghen i nòm dal divêrsi localitê cme: Nirân da ''Nirani ager'' câmp ed la famèja "Niri", Terzân da ''Tertianus fundus'' fònd ed ''Terzo'' e Rudèja da ''Possesio Rutiliana'' oséja proprietê ed la faméja ''Rutilia'' (ânca se quelchidûn al pèinsa ch’al pôsa deşgnîr dal latèin vèc ''Ervili'' ch’al vré dîr arviôt o fêvi.)

La zôna tra la pruvîncia ed Rèz e còla ed Mòdna l’ēra urganişêda per la cultûra agrécola, sta zôna l’ēra, alōra, cgnusûda per la prudusiòun ed l’óva ''Prusinia'', mèinter a gnîva segnalê, da Plinio e Columella, la prudusiòun, int al pôst, ed bagài ed crêta.

Préma di Rumân cla zôna l’ēra abitêda da i ''Galli Boi'' e da i ''Liguri'' che ânca lōr àn lasê i sègn ed la lōr preşèinsa ind i nòm ed divêrs pôst cme ''Valbercia'' dōve ''Bercia'' l’é ‘na parôla cêltica ch’la da al nòm a ‘na şléta a fōrma ed cûna per purtêr al fèin, ''Lucenta'' la deşvîn dal nòm dal dio cêltich ''Luventis’''.

Castlarân l’é stê un presédi impurtânt di Rumân a difèişa ed la vâl per la só puşisiòun stratègica a guêrdia ed l’imbòch dal bacîn dal Sècia cun la pianûra e l’é stê, ânch ind i sècol antîgh, al pôst gióst per un pôst ed guêrdia.

I Longobêrd àn ocupê Castlarân dop ch' é caschê  l'impêr Rumân, intōren a la metê dal VI sècol, ché àn més un presédi militêr, ânca per la şvinânsa, ind j Apenèin, dal trópi bişantèini lōr aversâri. Ind i musèi ed Rèz în tgnû dacât dimòndi catêdi ed rèst antîgh e tòmbi quêşi sèimper ed gueriēr, cun êrmi, cme adôb mortuâri catê in cal zôni ché. Tra i rèst dal soterâni ed la cêşa parochiêla în tgû dacât di capitê che testimònien la fîn dal lōr pusès.

Ânch i Longobêrd cme i Rumân, i Lègor e i Gài àn lasê al sègn dal lōr pusès ind i nòm ed pôst ed la zôna, cme per eşèimpi ''Farandello'' dal lomgobêrd ''Faran'' ch’al vrîva dîr che cla zôna l’ēra ed priprietê ed la faméja che ghé stêva. I ''Guaiti'' da ''Guaita'' pôst ed guêrdia. La ''Brada'' da ''Braida'' câmp ed la comunitê e fōrsi ''Gambarata'' al deşvîn dal nòm ed ‘na famōşa regîna longobêrda: Gambara. Êtra impurtânta testimuniânsa la vîn da S.Michēl ch’lé un cêr sègn dal pusès Longobêrd perché la divusiòun per arcânzel gueriēr l’ēra dimòndi cgnusûda da i pôpol tedèsch ch’àn impî l’Eurôpa ed santvâri a ló dedichê, més masmamèint insém a di muntarôt, cól pôst l’à fât pêrt ed Castlarân fîn al 1815.

Dôp i Longoberd è arivê i Canòsa prèma cun Bonifacio pó cun só fiōla Matelda

Pôch sègn în armêş dal peréiod e 'd Matèlda e di Canòsa (X-XII sècol), a’s sà che la cuntèsa Matélda che ché la gh' îva di bèin,  un palâs e  ‘na capèla (fōrsi còla ed Sân Prôsper) ch' a i regâla pó al cunvèint ed Polirone ed S.Benedèt Po; int al 1106, ind la cêşa ed S.Maréia, la cuntèsa, l’à mandê fōra ‘na sentèinsa in dó la dêva al gvêren dal paèiş al "Miles Raniero da Castellarano'' (oséia: "al suldê Raniero ed Castlarân") e la só faméja ch' a n’àn mantgû al pusès fîn al 1187, època di cmûn, quând Castlarân l’à giurê fedeltê a Rèz; fât dimòndi impurtânt per la sitê ed pianûra perché ind al céch cèinter a gh’ēra l’imbòch ed l’impurtânt Canêl 'd Rèz ( o Canēl 'd Sècia) ch’al tulîva l’âcva dal fióm e a i purtêva in sitê per pulîr al fògni, e mantgnîr in funsiòun al j indóstri dal tsû e i mulèin.

Int al 1185 Barbaròsa al dà vîşita a Castlarân e al dōrom int la Rôca.

Dôp al lôti dûri tra i Guēlf e i Gibelèin, Castlarân l'é pasê int al 1319 a i Da Roteglia  ch' l'àn tgnû per un sècol fîn al 1419 l'ân ed quând l'é stê ocupê da j Estèins, ch'àn numinê al prém fevdatâri in Iacopo Giglioli che, dôp èser cascê in disgrâsia, al s’é masê int la perşòun ed Ferêra.

Int al 1453 al dóca Borso d' Este l'à dê al fèdev al cûnt Lorenzo Strozzi fradèl dal famōş poēta Tito Vespasiano (1424 - 1505)  (al só stèma in prēda l'é insém a la Pôrta ed la Tòra ed la Rōşa)

Int al 1501 al dóca Ercole I l’à dê Castlarân in fèdev, a só fradèl Sigismondo cun Sân Martèin, Campgajàn e Trignân ch’l’é dvintê, cun còst, al prém fevdatâri d’ j Este ed Sân Martèin. Sta faméja la mantgû Castlarân fîn al 1752 quând è finî la râsa.

Sigismondo I, personâg ed grând valōr,  l'é d’arcurdêr,  tra chiêter de sta faméja, per divêrs mêrit, sgnōr dal 1512 al 1560, bòun polétich, l’ēra bèin vrû sia da Emanuele Filiberto ed Savoia che da l' imperadōr Carlo V de Spagna, l’à siēlt Castlarân cme pôst in dó al vrîva èser suplî.

Al fiōl Filippo sgnōr dal 1560 al 1592, l’ēra stê cunsidrê al pió probâbil erēd ‘d Alfonso II d’Este, ûltem dóca ed Ferêra ch’al ghîva mia 'vû di fiōl, mó a gh’é stê preferî Cesare d' Este 'd Muntéc, ch’l’ēra ed ‘na lénia "bastêrda" ed cla faméja, al perché è stê fât cla siēlta an s’é mìa savû.

Carlo Filiberto I (1592-1652) al gh’à ‘vû dimòndi incâregh da i Savoia, l’é stê Cavalêr ed la SS.Nunsiêda e Cavalêr dal ''Toson d'Oro'', int al 1618 l’à fât publichêr al ''Constitutioni di S.Martino in Rio, Castellarano e Campogalliano'' ch’ àn rifurmê j antîgh Statût dal quatersèint.

Ind al ‘stès peréiod, sibèin che al cardinale Domenico Toschi (1535-1620) (nasû int al riòun ed Sân Prôsper), a ‘s’ în fós interesê, Sasōl al 's destâca da la Pēv ed Castlarân

Carlo Filiberto II, (1732-1752), l'é l'ûltem dal râm Este ed S. Martèin, ind al tèimp dal só gvêren a vînen fâti dal trasfurmasiòun a la rôca e la costrusiòun dal famōş acvidòt, fât fêr per purtêr l'âcva da 'na surzéia insém a la culèina fîn a la rôca e mantgnír i zōgh 'd âcva dal funtâni dal giardèin; cl' acvidèt ché a vîn  ciamê despès, şbaliând, "rumân".

A la môrt ed Carlo Filiberto al paèiş l'é turnê èser ed j Este. Só incâregh dal dóca ed Mòdna al fèdev l’é stê pó dê i aministrasiòun al bresiân cûnt Gaudenzio Vallotta (1726-1795), e pó dê in fèdev a Rangoni d'Aragona. Al castèl da furtèsa militêra al vîn trasfurmê in cà da sgnōr. Al palâs l’é stê pó vendû, dôp la scanşladûra di fèdev da pêrt di francèiş ed Napoleòun, al sgnōr Canevazzi e dôp l’é pasê a la famèja  Casali.

Int al lój dal 1944 Castlarân l’à patî di dân sèri per l’incèndi impiê, per rapreşâlia, dal trópi Tedèschi: în stê bruşê dimondi cà int al stôrich tra quî ânch al Palâs, arfât pó in al 1974.

 

Cunuméia

Cme in êter paèiş ed la zôna l'agricultura e l'alevamèin dal bestiâm àn pers in cunfrûnt dal setōr ed l'indóstria. A Caslarân l' indóstria principêla, còla ed la cerâmica, la se şvilópa dèinter a còl ch' a vîn ciamê "comprensôri dal cerâmichi" che, insèm a i paèiş cunfinânti, l'é tra i cèinter industriêl pió impurtânt ed la Regiòun. A còsta as mèten a la pêra dimòndi aşièndi che lavōren int al setōr ed la chêrta, ed la chémica, ed l'edilésia, metalmacânich, di tsût, dal lègn, di môbil, ed la chêva 'd la gêra, sâbia e tèra crēta, ed la fabricasiòun 'd aparèc elètrich e artécol in plâstica e gòma. Al tersiâri l'é fât da 'na bòuna rēda comercêla e 'd l' insèm di servési, cun col bancâri, ed ativitê ed radio-televişiòun e la consulèinsa informâtica.