Stôria 'd Campagnōla

 

Municépi

Piâsa Ròma

Municépi 'nt al 1930

L'è in un impurtânt documèint dal rè longobêrd Desiderio dal 772 che per la préma vôlta a vîn numinê "Campaniola" in dó al rè al regâla al cunvèint ed Sânta Giólia ed Brèsa 'na grōsa zôna ed la Bâsa arşâna e mudnèîşa cun dèinter Campagnōla. Al teritôri al vîn spieghê cme buscâja, prê per la pastûra, tèri lavurêdi, frutēt e végni. 

L'è difécil stabilîr cun di rèst che l'òm antîgh al sia stê da sté pêrti int al peréiod préma 'd la stòria, mó la preşèinsa 'd la parôla "Motta",  nòm ed pôst atâch al Castlâs e int i dintōren ed la céca cēşa ed Sànta Liberêda, in dó 'na vôlta a gh'ēra la vècia cēşa parochiêla ed Campagnōla, la fa pinsêr che in chi pôst ché 'gh sia stê dal Terimêri, oséia di vilâg ed capâni o cà insém al gòci ed l'Etê dal Brònz (peréiod ch' al và dal 2200 al 900 p.C.).

Campagnōla la gh'ēra 'd sicûr  int l'ûltma pêrt ed l' impēr rumân (IV-V sèc. d.C.) perché al nòm dal pôst al deşvîn da 'na parôla tetnica "campania" druvêda da i geòmetra rumân  che vōl dîr 'pôst ed campâgna, pêra' e in pió la venerasiòun di sânt prutetōr Gervasio e Protasio la vîn arpurtêda a S.Ambrōş (390 D.C.).

Un castèl, ciamê 'Castlâs' l'è stê tirê só vêrs al 935 a difèişa ed 'na côrt agrécola ed proprietê 'd la cēşa 'd Rèz, difâti l'è 'd cl' ân 'na chêrta in dó a 's lēş "Actum castello Campaniola Feliciter", sté castèl, a partîr dal XII sècol, al fa pêrta dal sistēma ed difèişi dal marchèiş Bonifacio e 'd só fiōla Matélda 'd Canòsa, che ché la gh'è stéda per un pô 'd cà e sèimper d'ed ché al 16 otòber dal 1108 l'à fât un documèint impurtânt a favōr dal cunvèint ed Poliròun ed Sàn Bedèt Po in dóv' égh regalêva di bèin.

Int al 1071  l'è stê regalê da la cuntèsa Beatrice, vèdva dal marchèiş Bonifacio, cun insèm al capèli ed Sànt Andrea, e Sàn Zvân al cunvèint ed Frasnōr ed Mòdna.

Sibèin che la proprietê l'ēra 'd la Cēşâ 'd Rèz, int al 1141 Palmiero fiōl 'd Albricone l'à vindû al castèl a i sgnōr ed Curèz Gherardo e Corrado per 4.000 frânch ed Lóca. Int al cuntrât e gh'ēra ânca 'na lésta dal pussiòun vindûdi cun la scréta di castē e dal véli che gh'ēren, a l'època, int al teritôri ed Campagnōla.

Int al 1277 l'è stê dê da i sgnōr ed Curèz a i Arşân per turnê avèirla indrē int al 1303 in câmbi 'd servési fât.

Un cunvèint ed frê ed Sant'Agustèin cun al nòm ed SS. Trinitê l'è stê tirê só int la pêrta a mezdé dal teritôri int al 1221, per la só impurtânsa religiōşa e culturêla l'à gudû 'd la prutesiòun dal pêpa Gregorio IX: int al 1233 Palmerio da Campagnōla l'è stê numinê cumisâri int al procès per fêr sânt Sàn Dumènico.

Int al 1237 al cunvèint al vîn unî a la badéia ed Marôla e al cunvèint ed Clumbêr per jutêri int al deperimèint morêl e cunômich che pasêven; d' alōra a gh'è stê al nòm ed "Badéia". Dôp l'uniòun a gh'è stê un peréiod ed deperimèint ch' l'è rivê al mâsim, int al 1468, cun la trasformasiòun in cumènda. I cardinêl e vèschev cumendatâri àn gudû di bèin che deşgnîven da pió 'd mél biōlchi 'd tèra mó àn lasê deperîr tót i stâbil.

Al cunvèint e 'na grôsa pêrt ed la cēşa în stê butê zò int la metê dal Setsèin da i livlâri mudnèiş, i cûnt Sabbatini, per fêres un casèin in campâgna, ch' al gh'é incòra incō ed fiânch a la cēşa antîga; int al 1825 àn fât tirêr zò ânca la la tòra dal campâni da Duşèint.

A Campagnōla int al 1214 a gh'ēra ânca un "hospitale " unî a la cēşa ed Sàn Zvân, ciamê 'Uspdêl ed l' Ōlom',  incòra incó a gh'è un pôst dal nòm quêşî cumpâgn: l'uratôri ed la Madòna 'd l' Ōlom, in dóv' atâch a gh'è la cōrt, purtôp sarêda, dal Casèin Cesis: fōrsi quî lé în i rèst ed l'antîgh uspdêl.

Vêrs al 1370 al castlâs ed Campagnōla l'è stê asediê, ciapê e trê zò. Al fât al vîn spieghê cun l'intensiòun ed Barnabò Visconti sgnōr ed Milân de şlarghêr al sō proprietê a la Bâsa arşâna. Ed cla ruvîna là armâgn memôria int la stèma dal Cmûn. Vést che 'an gh' la cavêva mia fêr còl ch' al vrîva gnân cun al j êrmi Barnabò l'à ugntû, cun l'ingân, che i da Curèz a pasésen da la só pêrt, int al 1371 l' à fât un cuntrât cun Guido, anvōd dal só pió grôs aversâri Giberto, in dó égh gnîva dê i castē 'd Curèz e Fâvrich cun divêrs bōregh tra quisché ânca Campagnōla.

Cun la ruvîna dal Castlâs e al deperimèint ed la badéia, Campagnōla l'à visû, cîrca un sècol, quêşi bandunêda, mó pó, a partîr dal XV – XVI sècol, la gh'à 'vû, pôch a la vôlta, 'na riprèişa ch'l'è gnûda a cò int al 1621 cun un decrēt ed Siro 'd Austria (1590 – 1645), prîncip ed Curèz, che l' al pasêva a cmûn.

Int al 1621 Siro d'Austria l'à fât tirêr só un "Borgo a Castello nella Villa di Campagnola per maggiore amorevolezza del suo stato". Fōrsi còst l'è al prém tentatîv ed tirêr só dal cà in fîla (còli che incō a vînen ciamêdi "case a schiera") perché in un decrēt, sèimper dal 1621, al prîncip al scrév, in quatôrdeş pûnt, i privilèg che la popolasiòun l'aré gudû dôp la costrusiòun dal Bōregh e in particulêr int al punt 9 a vînen spieghêdi 'l règoli per tirêr só dal cà cumpagni, tóti cun la 'stèsa altèsa e cun i pôrdegh davânti.

Dal 1630, quând Siro al pêrd al principêt dôp l'acûşâ fâta da l' Impēr a i Sgnōr ed Curèz ed bâter munèida fêlsa, è cumincê al deperimèint dal bōregh e int al 1633 l'è stê pasê a i spagnōl; int al 1635 l' Impēr al dà Campagnōla a Francesco I ed Mòdna che, per l'ucaşiòun, a 'gh dà un pô 'd indipendèinsa.

Int j ân ch'în gnû dôp Campagnōla l'è stê, ed cunténev,  un pôst ed presédi furastēr fîn al 1796, ân in dó Campagnōla l'è dvintê cmûn indipendèint, int al 1815 l'è stê més dèint'r al cmûn ed Nuvalêra. A la fîn dal Setsèint l'à fât pêrt ed la Repóblica Cişalpèina, pó dal Règn 'd Itâlia. Cun la Restaurasiòun l'è turnê a j Estèins ed Mòdna, mó int al 1859 l'è turnê cmûn, cun la frasiòun ed Cugnînt, int al nōv Règn 'd Itâlia.

Da l' Unitê 'd Itâlia in dôp, Campagnōla la gh'à 'vû un grôs e-şvilóp, sia cme paèiş che cme abitânt, cun al trasferimèint ed 'na grôsa pêtr ed la popolasiòun, stremnêda int la campâgna, vêrs al cèinter stôrich.

Al dé 'd incô tót i sâbet matèina in Piâsa Ròma a gh'è al marchê 'd j ambulânt; al 19 ed zògn l'è la sêgra di sânt prutetōr cun la fēra dal j ativitê agrécoli e artigianêli da pôst.

 

Al frasiòun ed Cugnînt e dal Pûnt dal Tigân

 

Cugnînt l'ēra 'd Curèz insèm a Campagnōla int al XII sècol, pó l'è stêda sòt a la faméja Lupi insém a Cânol int al 1265. Int al 1315 Cugnînt l'ēra Cmûn cuntadèin sòt a Rez e al gh'è armêş fîn al 1815 quând cun Cânol, e Sàn Michēl, l'è stê dê  a Curèz, pó int al 1859 l'è dvintê frasiòun 'd Campagnōla.

L'è curiōş al nòm de sté pôst ch' al deşvîn dal nòmer latèin sincsèint, ch' l'è al nómer ed la larghèsa dal teritôri divîş in dō quêdri 'd 500 biōlchi l'óna: Cugnînt ed sōver e Cugnînt ed sòt.

In documèint antîgh dal X-XII sècol, al vîn ciamê "Quingente" (935), "Quignentum", "Cugnentum", "Cugnentulum".

Curiōs ânch al nòm ed la localitê Pûnt dal Tigân (in italiân "Ponte Vettigano"), int al Medioēv al gnîva ciamê "Viticanus", ch' al deşvîn dal latèin "vitis" oséia 'vîda' e "canus" osèia 'vcêra', al nòm al fa pinsêr che, ind l'ûltma pêrt ed l' impēr rumân, int la zôna da Pûnt dal Tigân ègh fós un móc ed vitégn vèc o vîdi da vèin da stagiunêr.