Stôria 'd Curèz

 

Cōrs Mazzini

Palâs dal Cmûn

Palâs Catèin

Al nòm Curèz l'é fât deşgnîr dal gôbi o êlti dal trèin che a gnîve só in mèz al j inundasiòun dal vâl, ciamê per l'apunt ''corrigia'', duvûdi a i depôşit dal j aluviòun di fióm e di turèin che gnîve zò dal muntâgni, in particulêr dal Treşner e al Cròstel. Di rèst dal IV e V sècol a documèinten la preşèinsa ed l'òm al tèimp ed l'etê dal fèr (prubabilmèint ēren di Cêlt o di Lègor).

Bèin pôch as sa dal j etê pió antîghi: quêlch rèst ed l'època dal têrs peréiod ed l'etê ed la prēda în stê catê a Fâbrich (manarèin ed prēda lisêda, in zôna è stê catê êter rèst ch' a s'arfân a letê dal brònz (cà insém al gòci). Rèst ed la civiltê dal brònz în stê catê ânch int la zôna ed Curèz: a Sân Prôsper (un trûş ed ed quêrsa lavurê cun uşvéj ed metâl) e int al cèinter (êtri gòci)

Êter tânti testimuniânsi rumâni a dîşen che la campâgna ed Curèz l'é stêda mésa sòta la colonişasiòun rumâna, còst però sèinsa fêr pinsêr ch' égh fós un vèir e prôpri cèinter sitadèin urganişê.

Curèz an 'n 'é mia nasû cme municépi rumân, l'é, invēci, ed cêra urégin medioevêla lighêda a l'avtoritê Longobêrda.

Ânca se l'uşânsa l'arporta la fundasiòun ed Curèz a l'ân 774 l'é in un documèint dal 945  ch' as vèd per la préma vôlta al nòm "Coregia" e l'é in un êter documèint dal 1009 ch'as pêrla dal castel ed la cēşa ed Sân Michēl; int l'istes documèint a vîn numinê Frogerio e Adalberto, fiōl ed Guido, cme sgnōr ed la sitê

La stôria ed Curèz l'é lighêda, e ch'an spôl mia şlighêr, a la faméja che da lē l'à ciapê al nòm: i Da Curèz, la râsa ch'l'à gvernê insém a sté teritôri per quêşi sèt sècol, dal 1099 al 1635, sèinsa fermêres.

Al vèc castel l'ēra circundê da un rivêl e difèiş da divêrsi tòri e da un fusòun fònd. A gh'é stê dê al nòm ed Castelvèc per arcgnòsrel da Castelnōv (Castelnōv ed Sòt) tirê só int al 1188 e furtifichê da qûi ed Curèz che ind l'èpopca medioevêla a gvernêven sté pôst e ânca Pèrma. Int la pêrt a matèina dal castèl a gh'ēra la Rôca.

Int al XII sècol a vîn tirê só tra nôte matèina, d'ed là ed là dal fusòun,  un bōregh ch' al gnirà pó ciamê Boreghvèc, un nōv şlargamèint, gnû dôp al 1316, cun al Boreghnōv; la curvadûra ed Via Ròma e Cōrs Mazzini arpôrten incòra incō l'andamèint rutònd dal fusòun ch' al circundêva al bōregh.

J interèsi ed la faméja, specialmèint int al XII ed XIV sècol, în mia armêş dèinter int al teritôri ed Curèz. I só rapreşentânt àn puntê invēci a ciapêr 'na puşisiòun ed prém piân int l'Arşân e int al Prasmşân, cun 'na polética decîşa int i cunfrûnt di fèdev şvinânt. Al prém Sgnōr dal pôst l'é stê, int al XI sècol, Frogerio da Curèz. Un ed quî ch'é gnû dôp, Gherardo, int al XII sècol l'é stê câp dal partî guēlf a Pèrma, in dó l'é stê elèt podestê, ch'a l l'à difèişa cûntra l'impertadōr Federico II. A gh'é gnû dôp só fiōl Guido ch'l'é dvintê ânca ló podestê ed Pèrma; Ghiberto, fiōl ed Guido, e Azzo, fiōl ed Ghiberto, a n'in pó dvintê sgnōr dabòun. Però chiló, Ghiberto, int al 1344 l'à vindû Curèz, ed nascôst da Pèrma, a Obizzo d' Este, còst l'à fâr a rabîr ânca i Visconti ed Milân, ânca lōr interesê a şlarghêres lòngh la Via Emélia.

Da alōra al gvêren ed la râsa l'é stê limitê a la sitê ed Curèz e a i teritôri aşvèin.

Int al 1371 Guido VII da Curèz l'à circundê al castèl e al bōregh cun da mûri fôrti e dō pôrti 'd ingrès, e l'à fabrichê, dèint al gîr dal mûri dal castèl, la Ruchèta. A ló as dēv ânca la costrusiòun dal bastiòun che, dôp divêrs arnuvamèint int la pêrtt d'ed sōver, l'armâgn cme tòra cévica davânti a la Başélica ed Sân Quirèin.

La Ruchèta, in la secònda metê dal XIX sècol, l'é stêda in pêrt butêda zò per fêr sistemêr al viêl ch' al purtêva a la stasiòun, la pêrt armêşa l'é stêda préma adatêda a caşêrma di Carabinēr pó a galēra e int al 1997 restarvêda per fêr un albêregh p'r' i zōven; as vèd incòra 'na tòra cun la ribêlsa.

Int al 1452, quând bèle i só Sgnōr, per cōlpa ed Ghiberto, îven duvû rasegnêres e armgnêr dèinter i cunfîn di teritôri ereditê, êren dòunca interesê préma 'd tót a rifursêres giuridicamèint e diplomaticamèint int al sō zôni, l'imperadōr Federico III l'à arcgnusû a Da Curèz al tétol ed Cûnt, in pió l'à sgnê al tèri e i cunfîn dal Cumitêt e a mètrél sòta diretamèint a l' Impēr.

L'é cumincê alōra al peréiod, durê cîrca un sècol, ed grôsa furtûna ed la sitê e di sō Sgnōr. Al cèinter pió impurtânt ed véta polética e socêla ed la Cuntèia l'ēra rapreşentê da la Cōrt, ch' l'é stêda al pûnt ed l'ativitê diplomâtica e culturêla ed prém piân.

În stê invidê Lodovico al Moro, l' Ariôst, al Bembo, al Molza, Bernardo Tasso, e dimòndi êter fra i pió impurtânt artésta e sgnōr ed l'època. J istès rapreşentânt ed la cultûra e 'd la polética dal pôst în stê ed grôs livèl: Nicolò Postumo, Veronica Gambara, Rinaldo Corso, Claudio Merulo e, préma 'd tót, Antonio Allegri.

Manfredo cûnt dal 1452 al 1474 al finés al mûri e al 'gh zûnta êter dō pôrti 'd ingrès, int l'istès peréiod in Boreghvèc a vîn titrê só un uspdêl.

Int al 1462, só mandê ed Borso d' Este dóca ed Mòdna e Rèz, as cumîncia a scavêr al Canêl 'd Èinsa che alōra as ciamêva Canêl Duchêl, che da Ciân (ades as ciâna Cnossa) al rivêva fîn a Curèz, a gh'é stê cambiê diresiòun e adès as bóta int al Cròstêl a Rèz atâch al pûnt ed Sân Clâvdio.

A i prém dal XVI (1507) sècol Francesca ed Brandeburgo, vèdva dal cûnt Borso, l'à fât tirêr só al magnéfich palâs ciamê "di Prîncip".

Int la dûra quistiòun tra Francesco I d' Asburgo e Carlo V i Da Curèz àn siēlt de stêr da la pêrta ed l'imperadōr, che per bèin dō vôlti, int al 1530 e int al 1532, l'à fât vîşita a la sitê e a i só Sgnōr.

Tr'al 1546 e al 1550 a gniva cumincê la costrusiòun di grôs bastiòun a difèişa ed la sitê tra nôt e matèina e tra mezdé e matèina.

La costrusiòun dal mûri e dal furtificasiòun dal '500 la mantîn l'impiânt ed la sitê 'd urégin medievêla e i şlargamèint fîn al XIX sècol. A còsti, incòra int al XVII sècol, per vrèir dal sgnōr nōv Frasncesco I , dóca ed Mòdnae Rèz, as zûnta un rinfursamèint dal gîr dal mûri, pinsê prubabilmèint da l'architèt Gaspare Vigarani, cun bastiòun e rivêl per 'na lunghèsa 'd 866 pêrdghi

Int al 1557-58 Curèz l'à patî un asèdi lòngh da pêrt dal trópi ed la ''Lega Santa''ch' àn ruvinê al burghêdi da paèiş sèinsa però cavêrlga a cunquistêrel

Per stà fedeltê al 16 ed mâg dal 1559 l'imperadōr Ferdinando la pasê Curès al grêd ed Sitê e l'à dê al cûnt Camillo, alōra al gvêren, , al permès ed bâter munèida; da còst la gh' à 'vû urégin la munèida 'd argîn ciamêda ''al camilèin'', ch' al sré stê pó la ruvîna ed la faméja.

Int al 1616, grâsia al pagamèint ed 'na céfra grôsa, Curèz al dvèinta principêt; mó per turnêr impîr al câsi statêli a s'é decîs ed falsifichêr al tétol dal camlèin cun al druvêr, in pió ed l'argînt, dal râm e dal piòmb.

Mó la stagiòun polética e cunômica ed cól peréiod an n'ēra mia favorèvol a i stêt céch, ch'ēren destinê a pasêr sòta al sgnuréi pió potèinti. Acsé l'é stê ânca per Curèz, favurî da i guâi finansiâri e giurédich ed l'andânt prîncip Siro che, int al 1630, per cōlpa ed la trófa dal camlèin, l'é stê acuşê ed bâter munèida fêlsa e dichiarê scadû.

Per còst a gh'é stê tôt i sō teritôri  a vînen sequestrê da la curòuna imperiêla; paghê al riscât int al 1635 a vînen dê al Dóca ed Mòdna e Rèz (che da tèimp al spetêva êter)  in dó al vînen pó unî dal tót int al 1649. Int i teritôri ed Curèz a gh'ēren dèinter ânch i cmûn dal dé 'd incō ed Fâbrich, Campagnōla e Ré.

Da alōra Curèz l'é andê a drē al sôrti dal duchêt Estèins, però a gh' l'à cavêda, masmamèint int i prém tèimp, a mantgnîr 'na relatîva indipendèinsa aministratîva e culturêla.

Int al cōrs dal '700 i sō rapreşentânt a gh'l' àn cavêda a dêr véta a impurtânt istitusiòun ed cultûra e de scōla  e a inviêr 'n impurtânta riprèişa edilésia in sitê.

Sté şmânia ed tirêr só l'é andêda avânti ânch int l' '800, mó l'an n'é mia stêda cumpagnêda da 'na sgalmēdra cumpâgna  né insém al piân socêl-cunômich, né insém a còl ed la cultûra, e incòra mēno insém a còl polétich. La sitê e la clâs di gvernânt fâta da padròun ed tèri ed râsa nôbila o che mirêven ed dvintêrel, în stê fedēl al duchêt Estèins e, in sustânsa, în armês indiferèint sia a l'arnuvamèint ed la cunuméia e 'dla cultûra sia al spînti ed la polética dal Risorgimèint.

Cme cmûn, préma dal 1860, Curèz al gh'îva dèinter ânch al véli ed Ré, Sân Michēl ed la Fôsa, e Cugnînt. A la fîn ed l' Otsèint a vînen zachêdi al mûri int i sō pôst a vînen fât i viêl ed la circunvalasiòun.

Int al 1860, cun l'uniòun tót a óna ed l' Emélia, ânca Curèz l'é andê a fêr pêrta da Règn 'd Itâlia. Al bréj ed la polética în armêşi int al mân dal blôch moderê in môd stâbil.

Sōl int al 1919 i socialésta a gh' la chêven a cunquistêr al colèg eletorêl ed Curèz e, l'ân dôp, l'aministrasiòun dal Cmûn.

Int al dicèmber dal 1920 a Curèz  la reasiòun fasésta l'à fât i prém dû di môrt: A. Zaccarelli, e M.Gasparini. Int i mèis e int j ân dôp tânt în stêdi al viulèinsi, ânca cun di môrt, a i dân ed l' opoşisiòun cumunésta e socialésta.

Còst an n'à mia impidî un rifursêres 'd un sparpagnê e tachê sentimèint antifasésta, ch' al s'é vést int la lêrga partecipasiòun ed la popolasiòun a la guèra partigiâna ed liberasiòun.

Curèz l'é tr' al sitê decorêdi al Valōr Militêr per la Guèra ed Liberasiòun cun la Crōş ed Guèra per i sacrifési ed la só gînta e per la lôta partigiâna al tèimp ed la secònda guèra mundiêla.

Curèz l'é sèimper stê un paèiş cun dimòndi gînta, int al Léber di Fōgh, tgnû dacât int l' Archévi de Stêt ed Rèz, a se gh' la chêva a capît, cun 'na bòuna sicurèsa, quânta gînta a gh'ēra in paèiş in cól peréiod. Int al teritôri dal cmûn dal dé 'd incō a ghe stêven 2.345 persòuni cîrca: 'na céfra piotôst grôsa per cól tèimp, ch' la fêva ed Curèz ûn di pôst cun pió gînta da "distrèt", la têrsa dôp Rèz e Scandiân.

Dal Sincsèint as vèd un crèser quêşi sèinsa mai fermêres: int al 1644 "Correggio città e principato" al cuntêva 7.993 abitânt; int al 1770 – 14.823; int al 1775 – 15.607 e int al 1794 – 17.746 unitê; int al peréiod 1847 / 1981 l'é pasê da 11.693 a 19.931. Int al 2011 l'à cuntê 25.413 abitânt cun al cunquistêr al secònd pôst dôp Rèz.

 

Cunuméia

Curèz l'é sèimper stêda 'na sitadèina agrécola, importânt l'é la produsiòun dal Lambrósch cun la famōşa óva Lansilôta (ch' la gh'à al particolêr 'd avèir la sustânsa ch' la culōra ânca int la pōlpa cun la produsiòun 'd un vèin da tâj adât a justêr al culōr di vèin pió famōş) e dal Grâna. Incō a gh'é dimòndi indóstri dal setōt mecânich, eletromecânich e 'd la lavurasiòun ed la plâstica.