Stôria 'd Guastâla

 

Al Municépi

La Tòra cévica

Monumèint a Ferrante I

Sibèin i rèst catê ch' a sègnen, int al peréiod ed j etrósch, al urégin ed Guastâla (intèis  cme prém cèinter cun dal cà), cme pcòun ed vêş piturê (ed divêrsi fōrmi e ûş) bagâj ed fèr e êter pió particulêr cme corēd ed tòmbi che sègnen la preşèinsa urganişêda ed l'òm, bèin ed la stôria etrósca e ânca ed còla rumâna, ed Guastâla, as in sa pôch e gnînt.

Al nòm "Guastâla" a sèmbra ch' al deşvègna da un presédi longobêrd, per difènder al pasâg dal Po, més lé int al VI sècol. Difâti, secòn divêrs e-studiōş, l'urégin ed Guastâla la 's arfâ a l'època  di longobêrd, quând int al 603 al rè Aginulfo l'à més in cól pôst un acampamèint militêr o 'dmèj un "pôst ed guêrdia" furtifichê e in avânti (cûntra i bişantèin impiantê a Mântva) e per  tgnîr 'd ôc al teritôri ocupê. Cól pôst l'ēra ciamê, in léngua longobêrda, un "Warstall", parôla fâta da dō parôli: "Wart" (ch' al deşvîn da "Warten", oséia guardêr/tgnîr da cât) e "Stall", stasiòun, ciamê pó "Wardstalla", da dó deşvîn "Guardistallum" e dòunca "Guastâla"

Al nòm ed la sitê as vèd per la préma vôlta in documèint ed l' 864 in dó l'imperadōr Ludovico II al regâla Guastâla a la mujēra Angilberga che a só vôlta al lêsa, l'insèm di teritôri ed Guastâla e 'd Lusêra, al cunvèint ed Sân Sèst ed Piaşèinsa.

Sté pusés ed Guastâla al câşva dimòndi quistiòun diplomâtichi préma 'd tót cun i vèschev ed Rèz che duvîven paghêr i dâsi insém a i pasâg p'r al fióm, cuntrâst ch'a cunténven fîn al X e XI sècol. As pōl dêr a sté peréiod la costrusiòun ed còl ch' al vîn ciamê "Castèl Vèc", prém gróp ed cà ed la stôria 'd la sitê, int la pêrta a mezdé dal cèinter, tirê só cme bastiòun ed difèişa,  cun còst as cumîncia al prém şlargamèint ed la "curtis", vèsta sèimper di pió cme cèinter póblich dal teritōri.

Int al 903 in documèint a vîn arpurtê un "fundo et loco Gaurdistalla" ch'égh và a drē int al 963 la segnalasiòun ed la "plebes", dal "castrum" int al 1046 e a la fîn int al 1116 a ghé dèinter "castrum, burgus," e "villa". J ân intōren al Mél a vèden Guastâla pasêr despès da un padròun a cl'êter, da l'avtoritê dal Pêpa a j imperadōr, da i fevdatâri a i pió putèint sgnōr ed l'època.

L'é dôp al Mél, cun i Canòsa (Guastâla l'é utgnûda in afét da Bonifacio), che,  al cèinter dal cà gnû só intōren a la Cēşa ed la pēv e utgnû al privilèg ed "nullis diocesis", a cumîncia a ciapêr impurtânsa per la preşèinsa ed lêrghi zôni lavurêdi insém a un trèin bòun e a dû pâs dal Po, zôna stratègica ed pasâg.

Int al 1102 a vîn documentê che Matélda ed Canòsa la dà indrē  Guastâla al cunvèint ed Sân Sést.

As pōl pinsêr ch' l'é sōl grâsia a l'interèsi ch' l'îva ciapê Guastâla fra i Cmûn şvinânt, se, int al 1218, a nâs 'na colaborasiòun fra i Cremonèiş e j Arşân p'r al schêv dal canêl ciamê "Tajêda".

A cunfèirma dal livèl 'd impurtânsa in dó l'ēra rivêda Guastâla în i dû cuncéli fât int la Cēşa ed la Pēv: al prém int al 1085 cun Urbano II (al pêpa dal cruşêdi)  e al secònd int al 1106 cun al pêpa Pasquale II.

Guastâla al pâsa pó sòta al cuntròl di Cremonèiş e dôp, int al 1347, int l'arcurdêr l'ûş dal pusès imperiêl, Carlo IV rè di Rumân al dà l'invistidûra a Giovanni, Giberto e Azzo da Crèz, relatîva al "Castrum" in dó a vîn scrét: ''ad plenam proprietate mensam & Cameram Romani Imperii noscitur pertinere'' oséja: "cgnusû per èser ed pîna proprietê ed la Câmbra  ed l' Impēr Rumân"

Per còst quêşi per tōt al 1300 "Castèl Vèc" l'armâgn int al mân di da Curèz, che a câmbien al vèc impiânt e al trasfōrmen in un castèl masés ed quâter lê. Da i da Curèz al pâsa a i Visconti ch' al tînen fîn a i prém dal XV sècol; da i Visconti al pâsa a Ottone Terzi. L'é pó la faméja Terzi a dêr Guastâla al mantvân Guido ed la sgnurìa di Torelli, che, int al 1428, utînen la trasfurmasiòun in Cuntèia, cun còst Guastâla la 's divéd per sèimper da Cremòuna. I Torelli a la gvêrnen dal 1406 al 1539.

Int al 1406, tra nôt e matèina dal Castèl Vèc, a vîn tirê só un bōregh artigianêl nōv ciamê "Castèl Nōv"; int al 1428 i dû cèinter a s  unésen in un bōregh sōl in dó (int la pêrt ed Castèl Nōv) a vîn fât al Palâs ed la Comunitê.

Cun la môrt 'd Achille Torelli, sèins erēd mas'c, la sitê la vîn ereditêda da la fiōla, Ludovica, cgnusûda ânca cme la "Cuntèsa ed Guastâla".

Cla Cuntèia ché, nasûda insém a la rîva dréta dal Po in 'na tèra bòuna ed pianûra e ch' la rènd, la và int l' ôc a Ferrante Gozaga (1507 - 1557), maresiêl ed câmp ed l'imperadōr de Spâgna Carlo V (1500 – 1558).

La cuntèia la piêş acsé tânt al maresiêl che al 3 utòber dal 1539, quând la cuntèsa Ludovica, cun al câsi vōdi, l'é custrèta a vènder Guastâla ló l'é prûnt a  cûmprêrla per 22.280 scûd 'd ôr, a pâsa pôch tèimp che al nōv acquést al vîn unî a l' Impēr.

Al 6 ed setèmber da 1541 l' Imperadōr al dà Guastâla int al pusès di Gunşega in môd cêr, dôp còst la sitê la 's dichiâra indipendèint dal Duchêt ed Milân.

Da cól mumèint Guastâla la crès ed dimòndi int la só riputasiòun.

Difâti Ferrante l'é ûn di òm pió impurtânt dal só tèimp, sia dal pûnt ed vésta militêr che da còl polétich: destinê da i genitōr a la carēra militêra, a 17 ân (1523) l'é a Madrid a la cōrt ed Carlo V, dimòndi stimê da l'imperadōr int al 1526 l'é ûn di capitân imperiêl, impgnê int al guèra cûntr' a la Frância; int al 1527 l'é tra i principêl prutagonésta ed la saczêda ed Ròma, in cl'ucaşiòun al prutèg la mêdra Isabella ch'l'ēra a Ròma per tratêr la nômina a cardinêl dal fiōl Ercole; l'ân dôp l'é impgnê a la difèişa ed Napoli, asediêda dal maresiêl ed francèiş Odet de Foix viscûnt ed Lautrec (1485 - 1528) e int la guèra cûntr' a i nôbil pulièiş amîgh di francèiş, l'utîn per i servés fât al fèdev 'd Adriano Irpino; int al 1529 al spōşa a Napoli Isabella ed Capua, ch'égh pôrta in dôta Molfetta, Giovinazzo e la cuntèia ed Benevento; int al 1530 al cmânda l'asèdi ed Firèinsa: la caschêda ed la Repóblica fiurintèina e l'artōren di Medici a Firèinsa a 'gh fà guadagnêr l' arcgnusèinsa dal pêpa Clemente VII (Giulio de' Medici 1478 – 1534), ch' al numîna gvernadōr ed Benevento; int al 1531 égh vîn dê al "Toson d' oro"; int al 1532 l'é in Avstrìa, per cuntrastêr al minâci tûrchi a Vièna; int al 1535 Carlo V égh dà la nômina a vicerè ed Sicélia, in cârica fîn al 1546, e pó gvernadōr ed Milân dal 1546 al 1554.

Int al 1549 don Ferrante al pèinsa ed sistemēr al strêdi, al véi, i palâs e i bastiòun ed la sitê, l'incâregh al vîn dê a l' architèt Domenco Giunti (1505 – 1560).

Int al prugèt ed Giunti a gh'é ânca ed fêr 'na nōva impalcadûra furtifichêda per la sitê: a vînen inribustîdi al difèişi ed préma cun trî bastiòun rubóst a 'gh in zûnta êter dû a nôt e matèina e a mezanôt e matèina da fêr acsé 'na cînta a sinch lê.

Înt al 1556 a vîn dê a i Gunşêga al privilêg ed bâter munèida, fâta, sèinsa mai fermêres, fîn al 1746 e Carlo V l'arcgnòs, a i Gunşêga ed Guastâla, al dirét ed tōr al pôst di Gunşêga ed Nuvalêr se per chêş a chilôr a s'égh finés la râsa.

Int al 1557 l'antîgh uspdêl ed Sân Lâşer ch'l'ēra fōra pôrta Sân Zôrz al vîn butê zò e arfât dèinter al bōregh in un pôst nôv, l'armâgn in funsiòun lé fîn al 1812 quând al vîn spustê int al cunvèint vèc ed Sân Chêrel.

Don Ferrante Gonzaga al mōr al 15 ed nòvèmber dal 1557 a Buxelles dôp al frîdi patîdi per èsed caschê da cavâl al tèimp ed la batâlia ed San Quintino dal 10 agòst tr' a trópi francèişi e còli spagnōli. Ferrante Gonzaga al vîn suplî int al Dôm ed Mântva.

L'ereditê la pâsa al prém di sō fiōl Cesare (1530 – 1575) che, int al 1567, al stabilés per sèimper la só cōrt da Mântva a Guastâla. Dimòndi al j ôpri: la cēşa, la zèca, vai Gunsêga, purtêr a cò al palâs Duchêl, în stêdi vrûdi da ló e fâti dal Filippi, ch' l' à tōt al pôst dal Giunti int al 1560, ch'l'à fât ânch i schêv di fusòun intōren a gîr dal mûri.

Dôp al '60 al palâs Torelli al dvèinta la cà di Gunşêga e al prugèt decişîv al vîn fât da l'architèt Francesco Capriani da Volterra (1535 – 1594) ch' al tōş al pôst dal Filippi môrt,  al nōv architèt as dēv ânca al prugèt dal Dôm.

Int al  1575 dôp ed Cesare a vîn só fiōl Farrante II.

Ânch dôp la môrt ed Cesare a cunténvên j arnuvamèint e i restârver ed la sitê.

Int al 1579 Ferrante al fà tirêr só l’Uratôri ed la Cuncesiòun palâs ch’ l’ unés al vèc quartēr e  còl nōv. In pió a vîn sgnê 'na strêda nōva ciamêda dal Pumâj e a vînen tirê só di bastiòun nōv: ûn al tōş al póst, tra mezdé e matèina, ed la Rôca, chiêter în puntê vêrs chiêter pûnt cardinêl.

Int al 1605 al 'stès Ferrante al fà al prugèt ed la cēşa ed Sân Francèsch e còla di Teatini int al 1677. Int al mèinter int al 2 ed lój dal 1621 cun un decrēt ed Ferdinando II Asburgo la cuntèia ed Guastâla la dvèinta Duchêt.

Ferrante II l'é al prém dóca ed Guastâla

Sibèin a cunténva al şlargamèint dal duchêt cun l'uniòun dal tèri ed Lusêra e Rezōl, al peréiod di gvêren ed Cesare II e Ferrante III al Duchêt  al sègna un câl polétich e un blôch cunômich. J ónich finansiamèint în tirê fōra sōl a favōr ed fabrichêt religiōş (cēşa e cunvèint dal Capusèini 1653-57 e da cl'êtra pêrta ed al sitê per la cēşa e al cunvèint di Sêrev). Cun un pruvedimèint  dal 1657 j ebrèi a vînen cunfinê drēda l'âpsida dal dôm.

Per la brót' âria ch' a tirêva in Europa a vîn  al bişògn ed fêr di cambiamèint a l' impalcadûra ed difèişa ed la sitê;  int al 1685 l'inzgnēr Du Plessis al prugrâma al rinfôrs di bastiòun e in trí o quat'r ân a vîn fât un nōv gîr dal mûri cun la piânta 'd ôt lê.

Sibèin al câl cunômich e polétich ed cól peréiod Guastâla, sòt a i gvêren ed la faméja di Gunşêga,  la mócia al só mâsin spiandōr; a vînen ciamê a cōrt di architèt famōş cme al Giunti e al Volterra, a vîn dê cà a di artésta cme al Guercino, e i Campi, poēta cme al Tasso e Guarini; grasia al cûri di sō dóca la dvèinta óna dal sitê furtifichêdi pió impurtânti ed la regiòun militêra ed l' Êlta Itâlia.

Cla carateréstica gueriēra cm'é l'é stêda sègn ed potèinsa militêra l'é stêda ânch al sègn ed la só ruvîna.

Int l' ân 1689 la furtèsa la vîn zachêda a tèra insèm a la Rôca e a la Tòra cévica da i guastadōr spagnōl dal gvêren ed Milân.

Int al 1692 al Dōca al vîn acuşê 'd infedeltê e l'imperadōr Leopoldo I al cunsègna Guastâla a Vicenzo Gonzaga. Int al tèimp dal só gvêren, int al 1702, a sucēd 'na grôsa batâlia a Lusêra  tr' al trōpi spagnōli e francèişi cûnt'r a j avtriàch, in cla guèra a vîn tirê dèinter e batû ânca Guastala cl'ēra amîga 'd j avstriàc

Môrt  Vincenzo int al 1714 Antonio Ferdinando Gonzaga  (1687 - 1729) l'é l'erēd dal stêt, mó chiló l' an n' ēra mia trôp adât a gvernêr un stêt, al mōr int al 1729 per 'na bagianêda (dôp ch'l' iva ciape 'd l'âcva a câsa al 's ēra fât sferghêr al cōrp cun 'd l'âcol e pó l'é andê a tâch al fōgh dal camèin).

Dôp ed ló a ciâpa al gvêren só fradèl Giuseppe Maria, ch' al sré stê l'ûltem dóca ed la sitê. Int al 1734 la sitê la vîn ocupêda da j avstriach int la batâlia cûntr a i francèiş e i spagnōl cumbatuta a Guastâla tra  49.000 suldê aleê e 40.000 avstriàch che vîne batû.

La râsa di Gunşêga ed Guastâla la finés int al 1746 e la sitê, cun al só teritôri, a pâsen a i Borbone ed Pèrma e Piaşèinsa sòt al gvêren ed Maria Terersa, cme stêt dèinter al duchêt ed Mòdna. Cun sté pasâg a và zò la riputasiòun ed Guastâla, sia polética che militêra, che da capitêla de stêt, ânca se céch, la dvèint un cèinter ed pruvîncia e tèra ed cunfîn dal Duchêt pramşân.

La môrt ed j ûltem di Gunşêga la mèt fîn a i pió ed sèint'ân dal duchêt ed Guastâla. Cun al tratêt 'd Aquisgrana dal 1748 al duchêt al vîn unî al duchêt ed Pèrma.

La sitê la vîn unîda a la Repóblica Cişalpèina int al 1802, per turnêr duchêt indipendèint e dē a Camillo Borgese marî ed Paolina Buonaparte.

L'artōrna sòta al duchêt ed Pèrma int al 1815 che la mantînen fîn al 1847.

A cumbina cun al peréiod ed Napoleòun l'arnōv ed soquânt pôst póblich e religiōş ed la sitê: al cunvèint dal j Agustiniâni ed l' Uspdêl Civîl (1811), al restârev ed la facêda ed la Catedrêla (1813), l'alvêda dal teâter (1814), la preparasiòun di simitèri fôra dal mûri, còl di catôlichh e còl ed j ebrèi (1816). Sòt a Maria Luigia (1791 - 1847), Guastâla la dvèinta la têrsa sitê dal Duchêt, la gh' à bişògn dòunca ed soquânti impalcadûri póblichi: int al convèint di Sêrev a vîn avêrt la Bibliotēca Maldotti (1818) spustêda pó in un stâbil a pêrt int la strêda Mèistra (incō l'é via Garibaldi).

Int al 1829 a vîn inavgurê al seminâri dal vèc cunvèint dal Mantlêdi. In pió as sêrca ed fer dvintêr bèla la sitê e as fà, per esèimpi di pasèg póblich insém a i bastiòun e i rivêl armêş. Guastâla la 's trasfōrma in 'na sitê urganişêda, cun di bòun servési mó cun 'n' impalcadûra sitadèina mudèsta; l'armâgn acsé ânca dōp al 1848 quând l'artōrna a fê pèrta al duchêt mudnèiş. Se al cèinter l'armâgn sèimper cumpâgn, la pêrta d'ed fōra la câmbia piân piân: int al 1890 a vîn butê zò pôrta Sân Zôrz int la pêrta a nôt e a i prém dal '900 as sêrca ed dêr un aspèt nōv a la zôna tra mezdé e matèina, as fà un piasêl fōra Pôrta Rumâna in dó cumîncia al viêl ch' al pôrta a la stasiòun ed la ferovéia; a la fîn es zâchen a tèra i rutâm dal furtificasiòun cun l'arvîr acsé di spâsi per la circunvalasiòun nōva.

In pió ed l'impiânt urignêl sitadèin a Guastâla armâgnen divêrs palâs monumentêl: int la piâsa principêla (Piâsa Mazzini), in dó a vîn só la famōşa stâtva ed brònz ed Ferrante Gonzaga ôvra ed Niccolò Aretino, vultê vêrs al Dôm al palâs Duchêl e in ângol a véia Gunşêga al Palâs dal Cmûn dal Sichsèint.

Dôp la caschêda dal duchêt mudnèiş e l'uniòun al Règn ed Sardègna, int al 1861 Guastâla a và a fêr pêrta dal Règn d'Itâlia int la Pruvîncia ed Rèz.

Int al cōrs dal 1900 Guastâla la pâsa da una produsiòun agrécola a óna industriêla e arigianêla la mantîn però j ûş particulêr lighê a la tèra cme al vèin (Lambrósch), j alevamèint (vâchi e nimêl) e la produsiòun dal furmâj (Grâna). 'Na sitê cun 'n' amzûra ch' la permèt 'na qualitê ed véta asê êlta, grâsia a i lêregh spâsi vèird lighê al fióm, al cèinter stôrich dal Rinasimèint, a i servési e a un nómer êlt ed lavuradōr.

In virtó ed la só stôria incō la sitê la tîn da cât cun geluşéia j ântîgh ûş, la  cultûra dal pôst e in pió la particularitê dal só dialèt.