Stôria di Quâter Castē

 

Da mansèina: Mûnt Vēder, Bianel, Mûnt Lósi e Mûnt Zâgn

Al lémit tra la culèina e l'êlta pianûra, int la giósta puşisiòun geogrâfica la zôna dal Cmûn ed Quâter Castē l'é stêda abitêda fîn dal prém peréiod ed l'etê 'd la prēda, còst l'à dê un móc ed rèst antîgh.

Int la zôna intōren  a Puianèl în stê catê dimòndi sègn ed capâni ed l'ûltem peréiod ed l'etê 'd la prēda.

A Ròunchel, Mangalân, Fōrchi e Ghiardèl în stê catê divêrs bagâj in prēda fât a mân ch' as pōlen arfêr da i prém ed l'etê 'd la prēda fîn a l'època rumâna. Còst l'é al sègn cêr che bèle da l'època ed préma ed la stōria a gh'ēra un percōrs ed colegamèint tr' al l'Éinsa e al Sècia.

Ânca int l'època dôp, còla dal brònz, stà véia, ch' l' é a i pē 'd la culèina, l'é stêda cunfermêda cme 'na strêda naturêla e lé stêda ânch óna dal véi ed comunicasiòun ch' àn favurî i Rumân per infrucêres e şlarghêres int la regiòun.

Int l'ête dôp, còla medievêla, a vînen fâti dal j impalcadûri polétiche e cunômichi bèin stabilîdi e as vèd al nâser ed comunitê urganişêdi.

Muciatèla, Muntchêvel, Ròunchel, Salvarân, Mûnt Vēder, Bianel, Mûnt Lósi e Mûnt Zâgn în, a la fîn ed Êlt Medioēv, i pió grôs gróp ed cà ed la zôna 'd Quater Castē.

L'urganişasiòun ed la cēşa la gîra invēci intōren al Pēv ed Biabiân, Puianel e al cunvèint ed Canòsa.

An sà mia ed precîş quând al quâter culèini, in fîla e quêşi cumpâgn, àn cumincê a èser furtifichêdi: as pōl pinsêr che, la trasfurmasiòun ed Mûnt Vēder, Bianel, Mûnt Lósi e Mûnt Zâgn, da "curtas" agrécoli a "castra", la sia cumincêda in etê longobêrda e ch'la sia finîda tr'al X e l'XI sècol.

Pó, int i fât stôrich gnû dôp in tóta la zôna matéldica, sté sistēma ed difèişa vêrs la pianûra padâna al dvintrà e 'd grôsa impurtânsa.

I nòm di quâter muntarôt a vînen citê int 'na nutésia dal 1285 ed Salimbene de Adam (1221 -  1288) ch'l' arcôrda che in tèimp indrē în stêdi cà ed lóso in dó gh'é stêven dâmi e cavalēr cun dintōren dal cōrt.

Salimbene al 's arfà al peréiod ed mâsma larghèsa, quând i castē, ciaschedûn cun la só Pēv, a cumîncen a girên d' intōren al proprietê ed la faméja nôbila di Canòsa a partîr ed l'XI sècol.

Bianèl dôp al dvintrà proprietê ed Matélda.

A la figûra ed la cuntèsa a gh'é lighê al fât famōş ch' l' à tirê dèinter l'imperadōr Enrico VI e pêpa Gregorio VII.

Ché int al "castrum Bibianelli", int al 1077 a gh'à durmî Enrico IV ed Germâgnia, préma 'd èser ricevû, al 27 znêr ed cl'ân, dal pêpa Gregorio VII, che, dôp la mediasiòun ed Matélda, égh tîôra vìa la scomónica.

E l'é sèimper ché che, int al 1111 Matélda bèle ansiâna, la ricēv in vîşita uficêla Enrico V, fiōl d' Enrico IV, ch' al turnêva da Ròma dôp èser stê incurunê imperadōr.

Cla víşita la finés cun l'incurunasiòun ed Matéla a vîce regîna d' Itâlia "super Ligures et Longobardes" oséia l'é la vicâria in Itâlia ed l'imperadōr ed Germâgnia

Cun la môrt ed Matélda, al 24 ed lój 1115, è cumîncê al deperimèint dal Rôchi di Quâter Castē.  I pusès di Canòsa în stê  mutîv ed quistiòun tr' al papêt e l'impēr. A sucēd acsé 'na şfrantumasiòun in tânt e-pcòun, dal proprietê di Canòsa, ch' a vân a finîr int al mân ed sódit o fêr pêrta di bèin 'd èint religiōş, sibèin che, la râsa di Canòsa, la cunténva a mantgnîr in mân al cmând ed cal zôni ché.

Int al 1160 la râsa di "Da Canossa" la vîn invistîda dal fèdev ed Bianèl che n' in mantgnirân la giurişdisiòun per divêrs sècol.

Al Duchêt ed Quâter Castē al pâsa, a i prém dal 1400, in mân a j Estèins che dân un gîr ed vîda a l'indipendèinsa ed la nobiltê dal pôst e che, pió têrdi, a fân dvintêr al duchêt un marcheşêt.

Dê, vêrs la metê dal XVIII sècol, al cûnt Andrea Gabbi, al tèimp ed l'ocupasiòun ed Napoleòun e la Restaurasiòun avstrìaca a gh'é stê tachê dal tâsi chêri arabîdi.

Sōl int al 1805, e dôp ch'é stê tôt via i fèdev int al 1796, a Quâter Castē a vîn fât 'na comunitê indipendèinta cun tót i teritôri di vèc fèdev e soquânti burghêdi lé dintōren, tra còsti còla ed Ròunchel.

Int al 1859 a vîn fât al Règn d'Itâlia e a Quâter Castē a vîn fât al Cmûn.

J ûltem dēş ân dal 1800 e i prém dal 1900 àn vést al nâser dal socialîşem, dôp è rivê la lôta antifasésta e l'atîva partecipasiòun a la Reşistèinsa.

 

I Quâter Castē

An sà mia quând, insém al quâter culèini (Mûnt Vēder, Bianel, Mûnt Lósi e Mûnt Zâgn), în cumincê i lavōr ed furtificasiòun, fōrsi bèle a la metê dal X sècol cun Atto Adalberto. Secònd còl ch' a dîşen i documèint êren costrusiòun stratègichi, ânca se cun rōl divêrs as tratêva ed pōst ed guêrdia ch' ēren pó ânca la préma difèişa, ed la Rôca ed Canòsa, cûntra i perécol che prîven gnîr da la "Lumbardéia" e da i pâs alpèin. Dal quâter culèini sōl Bianèl al gh' à incō un castèl in pē, ed j êter tri castē a gh'é armêş sōl di pcòun dal tòri mèistri e pôch êter.

 

Mûnt Vēder ciamê ânca Mûnt Vèc

S' as rîva da Muntchêvel, osèia da matèina, Mûnt Vēder l'é al prém di quâter muntarôt. An n'é mia da scartêr che bèle da la préma metê dal X sècol égh pr èser stê, cmé int al sémi aşvèin, 'na tòra ed guêrdia o 'd j êter impiânt ed difèişa. Fōrsi i prém proprietâri în stê i Canòsa mó int al int al 1296, quând l'é stê cunquistê dai pramşân, l'ēra ed proprietê di Fogliano. Bonifacio, fiōl dal pôver Guido Savina da Fujân, int al 1344, al vènd un têrs dal castèl a Albertino e Guglielmo da Canòsa per 250 fiurèin 'd ôr. Int al 1349, sèimper Bonifacio, al vènd 'na secònda pêrt a Gabriotto fiôl 'd Albertino da Canòsa per 1200 fiurèin, a la fîn la têrsa pêrt armêşa , int al 1534, al la vènd sèimper a Gabriotto, al castèl l'armâgn a la só faméja fîn a la fîn ed la râsa.

Int al 1469 Mûnt Vēder al vîn pasê a cuntèia.

Int al 1472 Ercole d' Este al dà a Gabriotto ed Canòsa l'invistidûra ed Cûnt, a fân pêrt a la giurişdisiòun: Ròunchel, al teritôri dal Ghiardèl, 'na pêrta ed Salvarân e Calinsân.

Int la vîşita pastorêla, fâta a i prém dal XVIII sècol dal vèscherv Picenardi, a vîn arcurdê ch' a gh'ēra un uratôri dedichê a Sant' Antòni da Pâdva.

Dal furtificasiòun dal castèl incō a gh' armâgnen soquânt sègn a piân 'd campâgna ch' a sègnen al cuntōren ed j êter lê, di trât cûrt ed la cînta ed difèişa, e, incòra, un pcòun ed muradûra dal lê a nôt ed la tòra.

 

Bianèl (al castèl ed Matélda)

Bianèl l'é al secònd da matèina di famōs quâter muntarôt.

L'é, int i sècol, cà e furtèsa di Canòsa fîn a la metê dal '700, pó cà da sgnōr.

'Na prēda insém a la pôrta 'd ingrès la dîş: "Castrum Biblianelli, comitissae Mathildis Opus", mó al castèl l'é stê fât préma, cme chiêter trî.

Tr'al j ôvri ed difèişa tirêdi só a presédi di quâter muntarôt, l'é l'ónica ch' la s'é mantgnûda in bòuni cundisiòun.

Ch'égh fós 'na tòra ed guêrdia, ch' l' à pó dê urégin al castèl, l'é verifichêda bèle dal X sècol.

La "Chronica" scréta da Salimbenne de Adam la cîta un crôl sucès int al 1285, la tòra la vîn pó arfâta e int al pôst ed la schêla in lègn, che in urégin la coleghêva i divêrs livē, 'na schêla a lumêga in prēda e al cèinter.

Int i sècol gnû dôp e dôp cla ricostrusiòun ché,  a s'é lavurê per rinfursêr al difèişi dal Castèl.

J intervèint per dêr valôr a l'aspèt e a l'urnamèint a vînen fât sōl da la metê dal XVII sècol in avânti.

Intōren al 1644 Gaetano Canossa al fà l'arnōv ed valōr pió grôs cun j intervèint a la caplèina e, préma ed tót,  a l'apartamèint dal piân d'ed sōver ed l'êla a matèina cun urnê ed Gian Giacomo Monti e Baldassarre Bianchi.

Int al XVIII sècol a vîn fât al scalòun lêregh e grandiōş.

Ed la préma metê dal XIX sècol l'é l'ûltem e inpurtânt intervèint architetônich, fât dal Marchelli, ch'l'interèsa al colegamèint tr'a j êli a nôt e a mezdé ch'la sègna i cunfîn cun la côrt ed la cistêrna.

Bianèl l'ēra la cà ed tót i dé ed Matélda, préma ed l'incûter dal 1077 che a gh'é stê Enrico IV in penitèinsa, che a gh'é stê di pêpa di prîncip e , int al 1111, Matélda l'à ricevû Enrico V, ch' al turnêva indrē da Ròma dôp l'incurunasiòn, l'imperadōr al dichiâra Matélda vicâria imperiêla ed l'Itâlia: ēren j inési ed la pêş. Dēş ân dôp a gh'é sré stê al Concordê ed Worms (23 ed setèmber dal 1122).

Dôp la môrt ed Matélda (24 luglio 1115), al castèl l'armâgn a la faméja di Canòsa.

Dimòndi intervèint àn trasfurmê al castèl in 'na cà da sgnōr: però a s'é mantgnû dal strutûri interesânti ed la préma Rôca, int 'na câmbra è tgnû da cât un quêder dal XIV sècol, ch' al rapreşèinta Matélda cun in mân un fiōr ed pòm granêr e al la scréta "tuetur et unit" (la difènd e l' unés).

 

Mûnt Lósi ciamê ânca Mûnt Lûz

Da matèina l'é al têrs di quâter famōş muntarôt. Prubabilmèint ché a gh'ēra cme insém al j êtri sémi, 'na tòra ed guêrdia o impiânt ed difèişa. Anca cól castèl ché l'é stê di Canòsa.

Int al 1297 Attolino da Canossa l'al vènd a i pramşân. Dal dècimi dal 1302 al rişûlta avèir 'na cēşa insèm a Mûnt Zân, dipendèint ed la Pēv ed Caviliân o Caviân (incō Sân Pôl).

Int al 1307 al vîn arfât dôp che Azzo d'Este, sgnōr ed Rèz, al l'à butê zò. Al castèl, int al cōrs di sècol e dôp èser afrât, al vîn trasfurmê in 'na cà da sgnōr e che, in documèint dal 1788, la vîn spieghêda cme fâta da sînch câmbri, cuşèina, cantèina, pôrdegh e stâla al piân tèra, un cambaròun e un uratôri.

 

Mûnt Zân ciamê ânca Mûnt Zâgn o Munzvân

L'ûltem da matèina dal culèini di Quâter Castē l'é Mûnt Zân o Zâgn o Munzvân.

Ché prubabilmèint a gh'ēra la cēşa ed Sân Nicolò in dóv' è stê cumbinê i pât ed l'incûnter famōş ed Canòsa tra Enrico IV e al pepa Gregorio VII. La cēşa la figûra pó int al dècimi dal 1032 sòta a còla ed Bibiân. Al Mûnt Zân al vîn numinê dimòndi vôlti int al chêrti dal cunvèint ed Marôla dal 1147, 1155, 1163, 1181, 1204 e quî dôp. Int al 1204 al castèl l'é ed proprietê ed Corrado della Palude. Un êter ed la só faméja int al 1296 l'al cunsègna al Cmûn ed Pèrma.

Int al 1320 al Cmûn ed Rèz, da dó dipènd al castèl, al dà ōrdin a j òm ed Caviân e Bibiân ed restarvêr al mûri. Int al 1339 i Gunşêga a dân al castèl a Guglielmino Canossa ch' l'al mantîn fîn a la fîn ed la só râsa.

Int al 1497 sòta la diresiòun ed Girolamo Casotti, inzgnēr ed la Sitadèla ed Rèz, a vînen fât di lavōr al mûri, a la cà dal sgnōr e a còla dal Podestê. Int al 1609 sōl la Tòra la gh'à bişògn ed justadûri. Int al chêrt dal cunvèint ed Marôla, dal 1620, a gh'é nutê che int la Tòra a figurêven: dō câmbri, 'na sêla e "dimòndi mûr vèc" .

Int al 1777 al fèdev al vîn més dèinter in còl ed Mûnt Vēder.

 

Cēşa Sânt Antunèin

Dèinter la cēşa a l'altèsa dal prém capitèl a dréta a gh'é 'na prēda incastlêda cun intajê 'na scréta ch'la diş che la cēşa ed Sânt Antunèin dal dé 'd incō l'é stêda fundêda int al 1112 e l'é stêda tirêda só int la zôna e insém a i rèst ed 'n' antîga cēşa dal tèimp ed Matélda 'd Canòsa. An n'é mia da scartêr che la préma cēşa la 's catés int un câmp ciamê "Ghesiola" a i pē 'd l'antîga salîda per Calinsân, int l'incrōş ed la strêda ch' la va zò a Salvarōla, e ch'la sré stêda tirêda só un quêlche sècol préma dal Mél e ruvinêda vêrs al XII sècol. In pôchi parôli la sré stêda lòngh l'impurtânt strêda  a i pē 'd la culèina, fōrsi fâta préma di Rumân, ciamêda int al cartèin 'd l' Otsèint incòra "via Emilia". 'N' êter pôst al pré èser lòngh i fiânch tr' al ré Cōrt e la salîda ed Calinsân in dóv' a díşen ch' a' gh sia di rèst antîgh.

In tóti al manēri la cēşa la vîn numinêda dôp al 1000 cme dipendèint da la Pēv ed Bibiân.

Cla cēşa, ch'l'ēra girêda vêrs nôt, l'an duvîva mia èser grôsa dimòndi, mó sèins' êter l'ēra stêda tirêda só cun góst, cm' a dimòstren i blôch squadrê  e pcòun intajê che 's vèden incòra int al d'ed fōra ed la cēşa e 'd la sacrestèia 'd incō. Vêrs la metê dal 1500 a s'é pinsê 'd arfêrla ed sâna piânta, a crōş latèina, cun al stêt di lavōr lighê a i pôch sôld, a la pôca vòja ed lavurêr e la flèmga ch'a gh'ēra a chi tèimp.

L'impiânt dal fabrichêt dal dé 'd incō fōrsi as dēv a cól prém arnōvamèint ed la metê dal XVI sècol. Da nutêr che un quêder 'd altêr ed la faméja Borsiglia al pôrta la dâta "1570".

Alōra a vîn dê la precedèinsa a l'âbsida, al pereşbitèri e a la navêda ed travêrs. Int al 1615 a cumîncen i lavōr a la navêda, a vînen sistemê êter quâter altêr e  a vînen avêrti dō pôrt ed fiânch. I lavôr a vînen finî int al 1618.

Int al 1664 al vèschev Marliani al la câta mia incòra finîda e cun 'na fōrma cunfûşâ a crōş gréca.

Int al 1716 la navêda la vîn şlunghêda per nōv mēter cîrca dal priōr Alfonso Canossa, a vînen zuntê j altêr ed S.Pēder e S. Luîg e a vîn cumincê la facêda mó la vîn mai finîda an sà mia al perchè.

La Tòra la vîn restarvêda int al 1778 mèinter la canônica la vîn fōrsi numinêda bèle dal 1525 unîda a la cēşa cun un purtghêl. Int al 1797 a vîn tirê só la sacrestèia. Ed j êter lavōr ed restâver, fōra e dèinter la cēşa, a vînen fât sòta a l' arsiprēt Luigi Bertani (1935 - 1937) cun l' a jót dal pitōr G.Baroni ("Ascensione", "Trionfo dell’Eucarestia" e dal j êtri dubadûri in cêr-scûr) e da l'inzgnēr T.Ferrari. La cēşa la vîn cunsacrêda al 10 otòber 1937 dal vèschev Edoardo Brettoni (1864-1945) vèschev ed Rèz dal 1910 al 1945. Al crōş insém al clòuni a fân da testimòni ed la cunsacrasiòun. Int la facêda e int i fiânch ed la cēşa în armêş i bûş in dóv' în stê infilsê i trêv ed l'impalcadûra al tèimp di lavōr per tirêr só i mûr e soquânt lâpidi ed l'antîgh simitèri 

Al fabrichêt l'é girê secònd al regòli ed la Cēşa. La facêda, mia finîda, la gh'à un fruntspési fât a teriângol, l'é divîşa da un curnişòun mêrca piân e da un rişêlt céch ed clòuni fînti. Int l'insèm a gh'é dimòndi pêrt fâti cun di blôch squadrê ed sâs côch. A gh'é divêrs e-pcòun ed scultûri di tèimp di Rumân (ed la fîn dal 1000 prém 1100) in sâs ed côch ed Canòsa, fât a la bòuna, che fêven pêrt ed la réca dubadûra ed la préma cēşa e més int i mûr d'ed fōra ed la cēşa e 'd la canônica; tra quisché 'n architrêv sculpî cun fiōr e bèsti, pcòun 'd erichinvôlt, e, in particulêr, 'na lunèta cun Crést ch' al strôsa dû dragòun ch'a figûren al demòni.

La tòra l'é quadrêda tirêda só per bèl pcòun cun blôch ed sâs côch  fât al tèimp ed Metélda; la cèla dal campâni la gh'à ôt ângol e la finés cun 'na bèla gólia. A la cēsa, dimòndi stimêda per còl ch' a gh'é dèinter ed religiōs e 'd artéstich, a gh'é stê fât un grō restâver finî int al 1992, cun la bôta grôsa dal taramôt dal 23 dicèmber dal 2008 la gh' à vû bişògn 'd un etertânt grôs restâver.

 

La sfilêda ed Matélda

A premavèira pîna ed tót j ân a Quâter Castē a vîn arcurdê un fât impurtânt ed la stôria 'd Europa sucès a Bianèl tr' al 6 e al 10 ed mâg dal 1111: Enrico V, fiōl 'd Enrico IV che trèint' ân préma l'à otgnû, cun la mediasiòun ed Matélda, al famōş perdòun ed Canòsa, al vîn a Bianèl e l'incuròuna la Grân Cuntèsa vîce regîna 'd Itâlia.

Tói j ân, a i pē dal castèl ed Bianèl as dân apuntamèint sintunêr ed figurânt visti cun i custóm ch' a gnîven druvê int al Medioēv, per dêr véta, a la straordinâria e musionât arcurdânsa.

Cun la preparasiòun ed sēni ed véta, fâti secònd còl ch' a dîşen al nutési 'd l'època, nôbil e cavalēr, cuntadèin e stréi, frê ch' a fân penitèinsa, grân dâmi, pagèt, tamburèin e minéster a dân véta al paèiş e al câmp ed la fèsta. 

P'r al situasiòun lighêdi a j argumèint medievêl, ciamêdi "Maggio Matildico", a dân vét al paèiş per tót al mèis ed mâg. I vişitadōr as câten dèinter a sēni ed véta dal Medioēv urganişêdi dal cuntrêdi e dal j asociasiòun dal pôst.

Bèle dal prém dopmedzé, mèinter a se spèta la sfilêda dal cuntrêdi e 'd j invidê e pó ed la fèsta ed l'incurunasiòun, in paèiş as pōlen incuntrêr cuntadèin e vilân, frê  in penitèisa, delegasiòun ed nôbili, e cavalēr ed l'eşêrcit ed Matélda che cun i lōr nómer a fan omâg a la Cuntèsa

Elemèint impurtânt dal giurnêdi medioevêli e 'd la sfilêda stôrica în i zōgh, in dó mèister 'd êrmi e  mèister 'd bandēra a se sfîden e a tōrnen a dêr véta a i pió antîgh zōgh dal nostri tèri.

I spetâcol incredébil di şbandiradōr incâten i spetadōr cun di grôs èfet e dal grôsi emosiòun.