Stôria 'd Nuvalêra

(préma pêrt)

Piâsa Unitê 'd Itâlia

La Rôca

Al Teâter

Cme nâs  Nuvalêra

 

Nuvalêra, ânca  's la sèmbra un bōregh céch ed campâgna ed la Bâsa, la gh'à 'na stòria lònga  e straordinâria.

La zôna ed Nuvalêra l'an gh'à mia dal prōvi dirèti ed la só stôria antîga, i stôrich latèin a tènden a dêr al j urégin ed la civiltê int al teritôri ed la Bâsa arşâna a i "Celti", ciamê da i rumân Gâl, che int al VI e V sècol p.C. àn ocupê l'Elta Itâlia. An 's gh' àn mia nutési precîsi insém a la dâta ed la fundasiòun, mó, ed sicûr, al teritôri ed Nuvalêra l'à fât pêrt ed la confederasiòun "Boica", la confederasiòun ch' l' unîva al 112 tribó di Gâl Bôj, che, a déta ed Catone, ēren in 'na zôna che  só per zò la cumbîna cun còla che incō l'é l'Emélia-Rumâgna. Dôp la cunquésta di rumân, al teritori ed Nuvalêra prubabilmèint l'é stê centuriê e  pó, pôch a la vôlta, é sucès, la fuşîòun culturêla e socêla di dû pôpol: i Gâl dal pôst e i Rumân i nōv arivê.

Al canônich Vincenzo Davolio int al sō "Memorie storiche della contea di Novellara" a prupôşit al scrév:

 

«Quel tratto  di paese che stendesi tra Parma, Reggio, Modena , Ferrara e Mantova, era anticamente una vasta paludosa  valle , nella parte più bassa sempre coperta d` acque stagnanti, e di pantani, e nel resto ingombra di calme di sterpi, e di selva.  In essa sgolavano le non  lontane colline, e vi si scaricavano il Panaro, la Secchia, il Crostolo, ed il Po istesso , che da Brescello in giù , non trattenuto da argini, dilattavasi allagando fino al mare le vicine campagne. Tanta estensione di terreno, non, fu però sempre senza abitatori, nè tutat continuamente coperta dalle acque.  Nei luoghi più alti, e sui dossi, od isolette, che di tratto in tratto , s' andavano formando naturalmente, e che per più mesi della miglior stagione restavan scoperte ed asciutte, piantaronvi  i pescatori dapprima, poi qualche agricoltore le loro capanne.

Le vessazioni, i saccheggi, le stragi, che desolarono le città ed i paesi più alti, dopo le replicate invasioni dei barbari settentrionali in ltalia, al cadere dell` impero romano,  accrebbero a questa valle gli abitanti, ed alle sue isolette il lavoratori: il bisogno quindi aumentò ì bonifichi, e dallo stato di dossi e di capanne, si passò a quello di poderi e di corti, poi di villaggi, di paesi e di castelli progressivamente a misura che preparavansi  i fondi per fabbricarli, ed mezzi crescevano di sussistenza. Tale era lo stato antico, come di tant’ altre alla lunga del Po, così di questa valle paludosa , tale fu il suo progressivo miglioramento , e tale l' origine di sua popolazione.  Novellara ebbe pure un eguale principio.» (...).

 

An 's gh'àn mia nutési precîşi ed cól teritori ché int al peréiod ed la caschêda ed l' Impēr Rumân 'd Ocidèint e gnân di prém sècol dal Medioēv, al prémi nutési a 's arfân a la secònda metê dal IX sècol. I documèint ed cól peréiod a cûnten ed 'n' urganişasiòun dal teritôri cumplichêda ch' la fêva  cò a Cortnōva cun Castlòunchel e S.Antòni.

Mó l'urégin ed chî prém cèinter ché a gh' àn dal dâti incòra pió antîghi: la "curtis" (cl'ēra cîrca int la zôna industriela dal dé 'd incō) l'ēra un cèinter agrécol cun difèişî e furtificasiòun a quâter lê cun la cēşa dedichêa a Sân Lurèins, la dèdica a cól sânt ché la fà pinsêr a 'n' urégin préma dal 568, (dâta ch' as pèinsa che sién rivê i Longobêrd in Itâlia), dòunca fâta da i cristiân ed l'ûltem peréiod ed l'ocupasiòun rumâna.

'Na cunfèirma materiêla ed cól peréiod ché l'é la catêda, int al pôst, ed quadrē cun la manélia (incavadûra per traspurtêri ed mèj), tavèli, pcòun ed cerâmica e pcòun 'd fèr ed gèner rumân.

Al "Castellunculum", al prém "fôrt" ed Nuvalêra, al gh'îva la cēşa dedichêda a Sân Stēven (difâti i documèint a dân nutési, dal 1106, ' d ûn Sân Stēven in Castlòunchel), pôst che ânca còst l'ēra un sânt ed préma di longobêrd, l'é da crèder che ânca cól cèinter ché al gh'ēra almēno da la dâta ed Cortnōva.

Al têrs cèinter l'ēra Sant' Antòni al lémit dal vâl (atâch al Mulèin 'd Sòt). Ânch al rispèt ed cól sânt ché l'é  antîgh dimòndi vést ch' l'é stê al mònd in al III sècol d.C.. L'é interesânt nutêr che quând è sparî la cēşa ed Sân Michēl (ed sicûra fundasiòun longobêrda e ch' l' ēra pôch luntân), l'ēra al dipendèinsi ed Sânt' Antòni ch' l'ēra sèimper in rîva al vâl mó pió aşvèin a l'antîgh Bundèin.

Ânca l'urégin dal nòm ed Nuvalêra an n'é mia sicûra, int i documèint pió antîgh l'é sgnêda cme "nuvelare, nuvolaria", e "nubilaria" e ânch in cól chêş ché i parèir  în tânt e mia d' acôrdi: a gh'é ch' al fà deşgnír dal "nubila" o "nebula", dòunca tèra in dó gh'é sèimper dal nèbi. Ed diêter studiōş a dîşen ch' al deşvègna dal cēltich, da i dû nòm "ar" ch' al vōl dîr "sōver" e "var" ch' al vōl dîr "âcva", difâti la sitê l' as câta in 'na puşisiòun pió êlta rispèt a i pôst l'é dintōren e l' é aşvèin a i fióm che vân a dêr int al Po. Préma dal bunéfichi, la zôna ed Nuvalêra, l'ēra cme 'n' ìşola circundêda dal j âchev che, alōra,  a fêven da padól che rivêven fín al lèt principêl dal Po.

Opór ed diêter incòra a pèinsen ch' al deşvègna dal gâlich "nevon airia" ch' a vōl dîr "bôsch ed quêrsi".

Lighê al bunéfichi e al recóper di trèin dal pantân l'é invēci al pinsēr ch' al fà deşgnîr dal nòm latèin medievêl  "ager novalis" (câmp nōv), da dóv' a deşvîn "nova area", "nova era", "n'valera": difâti al costrusiòun pió antîghi dal paèiş în stêdi tirêdi só insém a di muntarōt dal trèin; o da " novulus" ch' as lîga a l'agetîv " novus", che ind i sècol, dal V al l'XI, al vrîva dîr "trèin bunifichê da i frê".

Anca s' as partés da la parôla latèina "aia", cme a vîn sostgnû da êter incòra, as rîva a l'istèsa conclusiòun: in dialèt "êra" ("ara" in còl mantvân), ch' al deşvîn dal latèin "area" ch' l'é al spâsi spianê e léber ed fiânch al cà da cuntadèin, dòunca, "Nova éra", "N’valera", l'ēra al nòm dal spâsi "runchê", liberê da êlber, maciòun, albarèine erbâsi da druvêr p'r al cultûri.

Al j upiniòun pió 'd valōr în còli che pèinsen che l'urégin dal nòm la sìa medioevêla ânca se l'impalcadûra dal dialèt (gróp dal léngvi gâl-itâlich dal léngvi rumânşi ed la faméja dal léngvi indo-europèi) as pōl arfêr a l'època di Cēlti.

Al prém nòm ch' l' arpôrta a Nuvalêra as vèd in 'na bòla 'd Eugenio II (pêpa da l' 824 a l' 827) in dóv' a gh'é scrét: .''...Plebem de Nuvelaria cun suis Capellis...". La vîn citêda in un documèint 'd Ottone III che int al 963 al cunfērma al Vèschev ed Rèz i sō antîgh dirét e proprietê insém a la "Plebem Nuvelarie ".

Nuvalêra l'é pó cunfermêda al Vèschev ed Rèz da Nicolò II int al 1059, da Clemente III int al 1092 e da Lucio III int al 1444.

D'arcurdêr però che la têrsa pêrt ed la Pēv l'ēra sòta al cunvèint ed Sân Prôsper cme arpurtê in documèint ed j an 1149, 1183, 1184, 1191.

Int al XII sècol al longobêrd Gherardaccio Malpresa al trasfōrma Nuvalêra da cōrt o vilâg a bōregh e castèl, intōren al bōregh al tîra só di rivêl, al schêva al fusòun intōren e a difèişa al tîra só 'na tòra êlta e grôsa in dóv' ades a gh'é al piasêl ed la Rôca.

Int al 1150 da j anvōd ed Gherardaccio Nuvalêra l'artōrna sòt a Rèz.

In cól peréiod al teritôri ed Nuvalêra  l'ēra divîş in sînch vèli: al Brugâs ind dóv a gh'êra al prém bōreg ed Nuvalêra ciamê "Burgatium Nobilariae", Reatèin in dó la gh'îva al castèl la faméia di Reatini, Véla di Bôsch per i bôsch ch' a quacêven cla zôna ché, Sân Michēl in dó gh'ēra la cēşa cun l'istès nòm e Vâl in dó l'ēra la pêrta pió bâsa alōra incòra quacêda dal j âchev, a cal véli ché pió têrdi (1400-1500) égh vín zuntê còla ciamêda di "Trèin Nōv" (Sân Bernardèin dal dé 'd incō) tirêda fōra dal lèt vèc dal Cròstel.
La Vâl, cun còli ed Guastâla e Rezōl, la fêva 'na padóla sōl in dóv' as butêva al Rôden che sèinsa êrşen al gnîva zò p'r al véli ed Cugnînt, Burgâs, e Reatèin in pió 'd un râm, lé as butêva ânch al Cròstel e al Canalâs che curîven sèinsa êrşen per la Véla di Bôsch, di Trèin Nōv e in pió a gh'ēra al Canêl ed Nuvalera ch' as butêva apèina pasê al Mulèin d Sòt, in dó gh'ēra al Pôrt p'r al comêrc cun Guastâla e Rezōl. Sté pôrt al gh'ēra incòra intal 1472 cun al nòm "Porto Palude" o "Portus Navigatium" e l'ēra un pôrt vèira e prôpria organişê cun 'n' imbarcadōra   o 'na banchîna in lègn e che in època medievêla l'ēra unîda a 'n marchê. Al Pôrt l'ēra insém a la strêda rumâna che da Rèz la rivêva a Nuvalêra e l'ēra al naturêl şlòngh vêrs al Po.

Int al cōrs dal Duşèint j Arşân dân 'na préma sistemasiòun al j âchev ed la zôna cun al schêv ed la Tajêda, int al 1218, e cun al cambiamèint dal cōrs dal Rôden, mó al grôs dal Vâl armâgnen incòra fîn a l'època dal grôsi bunéfichi di Bentivoglio.

I principêl lavōr ed bunéfica fât a Nuvalêra în stê: incanalêr al Cròsterl fîn al Po e fêregh andêr dèinter drét per drét o ed fōravia o atravêr la Chêva o al Canalâs Tasòun, tōti al j âchev "êlti". Al j âchev "bâsi" invēci în stêdi fât andêr dèinter al lèt vèc dal Po ciamê Parmigiâna o Fiōma che per còst l'é stê scavê a fônd e per 'na lunghèsa ed 20 chilômeter.

I "Trèin Nōv" în stê i prém pôst in dóv' i Gunşêga, tr'al Quatersèint e al Sincsèint, àn fât la bunéfica, prubabilmèint al Canalâs a gh'ēra bèle stê fât 'na bòuna arznadûra 'd an èser pió un perécol p'r i trèin l'é dintōren.

Int al '400 Francesco I lé al gh'à fât tirêr só dō cà grôsi, cun i servési, ciamêdi : "Costanze".

Int al sècol gnû dôp per volontê dal cûnt Alessandro I è stê tirê só la préma cēşa dedichêda a Sân Bernardèin e, vêrs al 1580, la cà da cuntadèin ciamêda "Vittoria".

I Gunşêga  andêven luntēra e despès a i Trèin Nōv per andêr a câsa, in cal batûdi a purtêven a cà di carnēr pîn ed faşân, "pernigoni" (coturnîşa) e 'd quâj.

E a i Trèin Nōv a vîn fât relasiòun in ûn di prém documèint relatîv a la produsiòun ed furmâj: Giulio Cesare Gonzaga, int al 1529, al fitêva a j ebrèj Lorenzo e Antonio Busi fiōl ed Giarono, 'na cà da cuntadèin, cun i bâs servési, tóti al bèsti, tra costi bèin 140 bèsti da râsa, e dal  grôsi distèişi ed câmp int al pôst, int al vâl e in êter sît cun la mîra, tra l'êter, ed fêr dal Grâna. Tr' al côşi e j atrès a vînen inventariê ânca: "caldere, ramine, fassare, asse et tagliero da formazo".

Int al 1564 Alfonso I al cumîncia al schêv dal nōv Bundèin cun la mîra ed fêr la bunéfica dal tèri tr' al Canalâs e al Canêl di Mulèin. Tót còst l'à purtê a quistêr dal tèri nōvi da lavurêr.

A la fîn dal XVIII sècol al zôni cun incòra al padòl ēren tr' al Bundèin, Baciôca e êrşen ed la Gâta.

Int al 1861 incòra un quêrt dal teritôri dal Cmûn l'ēra quacê dal pantân.

Int al 1920 a la Rivēra a gh'ēren incòra 120 ètar ed padòl, égh vîn fât la bunéfica int al 1933.