Stôria 'd Nuvalêra

(secònda pêrt)

Piânta 'd Nuvalêra dal XVIII sècol

La Colegêda 'd Sân Stēven

Vêş dal Muşéo Gunşêga

Al nòm "Nuvolare" as vèd per la préma vôlta int al 962 cme "fundus" (pusiòun) in un ât ed barât tra Adalberto Atto ed Canòsa e al vèschev ed Mântva.

Int al diplôma 'd Ottone III ed l' an 963 l'é numinêda cme Pēv ch' la gh'à sòta ed lē soquânti capèli ("plebem de Nuvolare cum suis capellis") e la figûra tra i pôst in dóv' i canônich dal Dôm ed Rèz a gh'àn di bèin.

Nuvalêra la vîn cunfermêda al veschev ed Rèz da divêrs pêpa int al 1059, int al 1092 e int al 1144.

In cól peréiod un têrs ed la Pēv l'ēra dal Cunvèint ed Sân Prosper ed Rèz cme a gh'é scrét in ducumèint dal 1149, 1183, 1184 e 1191.

A i prém dal XII sècol l'é ed proprietê ed Gherardaccio Malapresa ch' al fà tirêr só la préma furtèsa, ch' la vîn pó butêda zò da i Gunşêga

Int al 1314, in un lèt antîgh 'd un fióm a vîn scavê al Navéli nōv.

Int al 1315 Nuvalêra l'é şvudêda dal guèri e int al "Liber Focorum" a gh'é nutê sōl 3 capfaméja.

Int l'istès sècol a vîn numinê al "portus" ed Nuvalêra.

Sèins êter, as pōl dîr che l'acquést dal teritôri da pêrt 'd ûn dal râm cadèt ed la faméja Gunşêga l'é al fât ch' l'à cambiê ed nèt la stôria ed Nuvalêra. Bèle padròun sèinsa cuntrâst ed Mântva, a cumîncen gnîr dèinter int l'arşân cun l'ocupasiòun préma 'd Rezōl e pó ed Nuvalêra, a la fîn, a vân dèinter ed Rèz, cun còst, a stabilésen la fîn ed la speriĵnsa comunêla ed la sitê.

La râsa di Gunşêga ed Nuvalêra la cumîncia cun Feltrino (1330 - 1374), fiōl ed Luigi prém sgnōr ed Mântva, che int al 1335 al dvèinta padròun ed Rèz e di sō castē e ch' al la gvêrna per treintesē ân sèinsa pietê.

Al 17 ed mâg 1371 Feltrino al vîn batû dal Bernabò Visconti e da Niccolò 'd Este, cun còst l'é custrèt a vènder Rèz e la só campâgna a i Milanèiş mó al tîn per ló e la só faméja i fèdev ed Nuvalêra e Bagnōl cun i lōr teritôri, al câmp dal fēri ed Rèz fōra Pôrta Sân Pēder, i bèin ed Cavasacchi (còl ch' al l' à tradî) e dal j êtri proprietê a Cadelbôsch e a l' Êrşen.

D' alōra Nuvalêra l'é stêda sòta i Gunşêga  per quêşi quatersèint' ân, dal 1371 al 1728, cun còst àn dê véta a la secònda, per antichitê e impurtânsa, fr' al sgnuréi céchi di Gunşêga.

Feltrino al prugèta e al vōl tirêr só la Rôca int al pōst in dó bèle a gh'ēra 'na Tòra ed difèişa (còla tirêda só da Gherardaccio Malpresa int al XII sècol). I lavōr ed costrusiòun a vînen cumincê int al 1385 da só fiōl Guido II (1340 - 1399), ch' al gvêrna vintsînch ân, mó i dèbit lasê dal pâder gh permètén de scavêr sōl i fundamèint, la Rôca la vîn finîda int al 1464 da quî gnû dôp.

La 's preşentêva cme 'n castèl pinsê cme elemèint ed difèişa che ind i sècol al vîn trasfurmê in cà sgnurîl, La Rôca, sarêda da tót i lê cun tòri 'd ângol, merladûri, murâj a schêrpa ed 30 testêdi la se şvilópa cun 'na metradûra ed cîrca 191 têvli oséja 7750 mēter quêder.

Int al 1412 Mântva la cuncēd l'invistidûra dal fèdev a i Gunşêga; int al 1431 j Estèins égh dân in fèdev ânca Sânt Mêş e Cortnōva, bèle in Cumitêt arşân.

Int al 1471 Borso d' Este al cumbîna per sèimper l'invistidûra dal véli ed Sânt Mêş, Sânta Maréia e Sân Zvân.

Int al 1501 al teritôri al dvèinta fèdev imperiêl la sgnuréia ed Nuvalêra la vîn pasêda a Cuntèia e la pōl mèter só la zèca ch' la stâmpa dal munèidi 'd ôr, 'd argînt e 'd râm.

Int al XVI sècol a Nuvalêra a vîn fât un grôs cambiamèint int l'impalcadûra ed la sitê. Bèle cun Gian Pietro Gonzaga (1469- 1515), prém cûnt ed Nuvalêra, as pôrta avânti al restâver ed la Rôca, al disègn ed Piâsa Magiōr e al Bōregh nōv a sîra dal castèl. Al prugèt intēr dal şlargamèint dal paèiş al vîn pó cambiê e conclûş dal cûnt Alessandro I vêrs al 1530.

Al peréiod ed pió grôs lavōr ed costrusiòun l'é la secònda metê dal XVI sècol, sòt a Camillo I, e cme pió grôs prutagonésta ûn 'd Nuvalêra: Lelio Orsi (1511-1587).

Int al 1563 a vîn urdnê che tóti al cà dal Bōregh d'ed Sōver a fósen cumpâgn int l'altèsa e piturêdi mèinter int al 1588 a vînen tirê só i pôrdegh int la Piâsa.

Quând l'ûltem cûnt Filippo Alfonso al mōr, al 12 otòber 1728 la surèla, Ricciarda, l'é la só erēd universêl.

Cun l'ûltem cûnt la râsa la finés e la cuntèia la pâsa int al mân ed l'imperadōr Carlo VI che, al 12 otòber 1737, l'al la dà al vèc dóca ed Mòdna Rinaldo d'Este che però al mōr apèina dō stmâni dôp. La cuntèia la vîn unîda al duchêt ed Mòdna e Rèz.

A Ricciarda a gh'é armêş i môbil e i dû Casèin in dó la pôrta pêrt di môbil e di quêder  ch'ēren int la Rôca.

La Róca la vîn vindûda  al Cmûn ed Nuvalêra int al 1754.

A la fîn dal Setsèint a Nuvalêra a gh'ēren 3668 abitânt; as tgnîva 'na fēra e un marchê e al teritôri dal Cmûn l'ēra fât, in pió dal cèinter Nuvalêra, dal véli dal Burgâş, Bôsch, Reatèin, Sân Michēl, Trèin Nōv e Vâl.

Int al censimèint dal 1861 la gînta 'd Nuvalera l'ēra 'd 6642 abitânt e l'ēra fâta per la pió grôsa pêrt da braciânt, mzêder, fitvâri agrécol, céch proprietâri, che, quêşi tót, a stêven int al campâgni e int al frasiòun; in paèiş a ghe stêven operâri a giurnêda, artigiân, céch comerciânt, barusêr, in pió 'na céca nobiltê, e soquânti faméj che gh'îven dal bòuni rènditi dal proprietê ed fònd, mó che fêven, int l'istes mumèint, ânch i mistēr ch' a vrîven 'n' istrusiòun universitâria, (ēren avuchêt, nudêr,  dutōr, farmacésta, impieghê dal cmûn). Generalmèint îven fât i stōdi int l'universitê 'd Mòdna, la capitêla dal duchêt cun l'istès nòm in dó gh'ēra ânca Nuvalêra dal 1737. Pâroch, canônich, frê capusèin e sōri ēren la gînta ed la cēşa dal pôst.

L' 11 ed zógn 1859 Francesco V al bandòuna Mòdna per cōlpa ed la batûda ed l'eşêrcit ed l'Austria cûntra l'êşercit frânco- piemintèiş.

A Rèz e a Mòdna a vînen fât dō giûnti municipêli nōvi e pruvişôri che, soquânt dé dôp, a lêsen al cuntròl ed la situasiòun al cumisâri pruvişôri mandê dal gvêren piemuntèiş Luigi Zini (al 15 ed zógn) e, dal 19, Luigi Carlo Farini (1812 - 1866) che, al 20 ed lój, al vîn numinê da Cavour "ditatōr" dal pruvînci fîn al 24 ed mêrs 1860.

Al 15 ed zógn ânch a Nuvalêra un gróp ed sitadèin ed la cécha borghesìa al dmânda al dimisiòun ed la giûnta apèina numinêda dal Dóca e a vîn mandê só, cme podestê pruvişôri, Pierto Storchi. Apèina elèt, Stôrchi, l'urganéşa la Guêrdia Nasionêla e l'invîda la popolasiòun ed tōr luntēra j Ebrèi dèinter al cunsôrsi civîl ed la sitê.

Al 9 ed lój Farini al numîna un nōv municépi e cme podestê uficêl Antonio Taschini, ûn di rapreşentânt pió impurtânt ed la borgheséia ed Nuvalêra.

As vōta incòra: int al dicèmber 1859, p'r al j elesiòun aministratîvi; l' 11 e al 12 mêrs 1860 in ucaşiòun dal referèndum in dóv' i sitadèin dal vèc duchêt ed Mòdna a siēlien l'uniòun al Règn 'd Itâlia ed Vittorio Emanuele II e al 26 ed mêrs dal 1860 int al prémi elesiòun polétichi.

Int la circuscrisiòun in dóv' a ghé ânca Nuvalêra a vîn elèt Luigi Carbonieri ed Campagnōla. Al gróp ed Pietro Storchi l'îva preşentê la candidadra ed Nicolò Tommaseo mó sèinsa sucès.

Antonio Taschini al ciâpa in mân la situasiòun e al 17 ed mêrs 1861 ânca a Nuvalêra a vîn dichiarê al Règn 'd Itâlia.

Tr' al 1862 e al 1g868 a vîn tirê só al Teâter ed la Rôca cumpâgn, mó pió céch, al Teâter Municipêl ed Rèz e fabrichê int l'istès pôst in dó gh'êra l'antîgh teâter di Gunşêga tirê só int al 1568.

Dôp la Restaurasiòun avstrìaca, cunpagnêda dal ritōren ed j Este, e l' uniòun al Règn 'd Itâlia, as regéstra al şlarghêres ed la prutèsta socêla cun la fundasiòun ed 'na rēda fésa ed coperatîvi e asociasiòun operâri.

A l' opoşisiòun  cûntr' al fâsio égh và a drē 'na gajêrda partecipasiòun a la Reşistèinsa e, dôp la Liberasiòu, la riprèişa dal muvimèint coperatîv.

 

Cunuméia

Cme int i paèiş aşvèin l'agricultûra, 'na vôlta pêren principêl ed la cunuméia, da ân la pêrd cōlp int i cunfrûnt ed l'indóstria.

L'agricultûra, l'é incòra fâta cun sucès grâsia al bòuni carateréstichi dal trèin, la mantîn un rōl impurtânt: as cultîva granâj, furmèint, furâg, verdûra, frutēt e végna. Perta ed la popolasiòun la 's dà a l'alevamèint masmamèint ed vâchi e nimêl e dimòndi în al j ativitê agroalimentêri lighêdi a la produsiòun ed prodót famōş e 'd qualitê cme al Grâna, al Lambrósch e la produsiòun ed l'asèj balsâmich.

Ânca se cla sitê ché l'an gh'à mia un setōr industriêl particulêr, a gh'àn dal pèiş i divêrs distrèt che la circònden, cme còl di tsût e di vistî ed Chêrp, còl dal lègn e 'dla mubélia ed Gustâla, e préma ed tót al distrèt metalmecânich ed l'arşân. Per còst è şvilupê l'indóstria metalmecânica, égh vînen dôp còli dal costrusiòun, tsût e vistî; dimòndi în ânch al j aşièndi che lavōren int al setōr dal magnêr (tra quischè la lavurasiòun dal lât e còl ed la produsiòun ed magnêr p'r al bèsti), dal mâchini, ed l' eletrônica, dal lègn, ed la mubélia, di materiêl da costrusiòun, ed la stâmpa e ativitê lighêdi a la produsiòun 'd artécol  in plâstica, strumèint ôtich e mâchini per la fotograféia.

 

Nuvalêra incō

Nuvalêra incō l'é 'na sitê 'd êrt ch' la lōga int i sō monumèint e palâs l'orgòj ed 'n' antîga e céca capiltêla.

Adèsa int la Rôca a gh'é j ufési dal Cmûn e al sêli dal Muşèo Cévich e 'd la civiltê cuntadèina e in pió al belésim Teâter, fât cme miniadûra int al stîl dal Municipêl ed Rèz.

Tra i monumèint pió impurtânt a catòm al Cunvèint di Geşuéta, la Rôca di Gunşêga, al Casèin ed Sòt, al Casèin ed Sōver ch'în stêdi al cà ed campâgna di Gunşêga.

Int al Musèo Gunşêga as câta 'na colesiòun rêra e 'd valōr ed vêş dal XVI sècol ch' a deşvînen da la vècia farmacéia di Geşuéta.

Nuvalêra l'é ânca arcurdêda perchè l'é al paèiş in dóv' é nasû Augusto Daolio, artésta brêv in tót, cantânt e fundadōr insèm a Beppe Carletti dal gróp muşchêl "I Nomadi". Da la môrt 'd Augusto Daolio, tót j ân, a la fîn ed la stmâna pió atâch al 18 ed fervêr, dâta dal só compleân,  as festègia al "Tributo ad Augusto"

D' arcurdê ânch la başélica Sikh ( la préma in Eurôpa per larghèsa) al servési ed la grôsa comunitê 'd furastēr ch' a deşvînen da l'Êlta Éndia ch' la lavōra préma ed tót int l' agricultûra.

 

Cēşi

Colegêda 'd Sân Stēven

La dà insém a la piâsa principêla (Piâsa Unitê 'd Itâlia), i lavōr ed la só costrusiòun în cumincê int al 1512, mó în mâi stê finî. L'ēra destinêda a dimustrêr grân lóso e impunèinsa; al prém prugèt al prevedîva l'âbsida a matèina, cme al cēşi antîghi.

Int al 1567 Alfonso I per festegêr al só matrimòni cun Vittoria da Capua al decéd ed fêr tirêr só 'na cēşa nōva int l'istès pôst dal prém prugèt, stà vôlta só disègn ed Lelio Orsi e cun la facêda vêrs la Piâsa. La vîn finîda cîrca mèz sècol dôp. La Tòra l'é stêda fâta tirêr só da Camillo I int al 1616.

L'intêren l'é fât a crōş latèina, cun l'ónica navêda cun ed fiânch quâter capèli per pêrt, al pió impurtânti în: la capèla dal                    S. Sacramèint a dréta, la capèla ed la Beâta Vērgin dal Ruşâri a mansèina.

Insém al pilâşter 'd incrōş tra la navêda principêla e còla 'd travêrs, a nôt, a gh'é la lâpida 'd Lelio Orsi cun al stèma 'd faméja. Insém a i dû pilâster dal presbitèri a gh'é i ritrât di sculêr 'd Orsi: Pietro Maria Bagnatore e Mario Lodi Borbone

Ed valōr l'é ânch al batistèri in mêlmer regalê da Donna Ricciarda int al 1752, suréla ed l'ûltem cûnt ed Nuvalêra.

 

Cêsa di Sêrov

In fònd a Via Vènet, la vècia cuntrêda di Sêrov, int l'ângol tra mezdé e sîra, a gh'é la Cēşa di Sêrov cun al só cunvèint, fundêda int al 1654 e tirêda só a pcòun. La facêda an n'é mia finîda; ânch al cunvèint, progetê a piânta quêdra, l'é stê fât a mèz, dal 1873 l'é destinê a uspdêl civîl.

 

La Başélica ed la Beâta Vérgin ed la Fusèta

L'é in cōrs Cavour, l'é stêda fundêda int al 1654. Fabrichêda só un disègn ed l'architet Gian Battista Negri, l'é a crōs grēca cun la cópla int al mèz, cuplèin e trî altêri

Dedrē a l'altêr principêl gh'é 'n afrèsch cun la figûra ed la Beâta Vērgin ed la Fusèta. Secònd j ûş, còst la sré stêda piturêda dal Lelio Orsi int al 1564 per 'na caplèina pôch luntân; purtôp soquânt restâver mêl fât int l'Otsèint àn ruvinê l'originêl

 

Cēşa ed la Beâta Vērgin dal Pôpol

Da cl'êter cò di pôrdegh, atâch a Piâsa Unitê 'd Itâlia, a ghé la cēşa ed la Beâta Vērgin dal Pôpol fundêda int al 1704

Int al 1708 a gh'é stê purtê la figûra ed la Beâta Vērgin ed la Nèiva, in urgin piturêda insém al mûr ed la pôrta 'd ingrès dal castèl.

La stâtva ed Sân Bernardèi la deşvîn da l'uratôri ch' l'ēra davânti a la Rôca, adès al gh'é pió.