Stôria 'd Campéşen

La Cēşa (1)

Al Municépi (1)

Al Palasèt dal Spòrt (1)

Campéşen, da sèimper réca ed surzéi naturêli, la pereşèinta, prôpria grâsia a sté caratérestica, dimòndi sègn in dó, int l' antichitê, a s'é fermê 'd la gînt e int la pêrt a sîra dal teritôri a gh'è, sòt tèra, l'antîgh acvidòt rumân che, da i funtanîl ed la Castlèina ed la Vâl Re, al purtêva l'âcva da bèver a " Brixellum " (Bersèl) l'impurtânt presédi rumân in rîva al Po.

Al nòm '' Campeginem '', ch' al deşvîn dal latèin '' campus " ( câmp – campâgna céca), as véd per la préma vōlta in un diplôma ed Carlo Magno (741 – 814) dal 781, ch' al decretêva i cunfîn tra Pèrma e Rèz.

Mó di sègn precîş dal pasâg ed civiltê as câten a partîr dal peréiod ed l'antîga Ròma, difâti, in pió ed l'acvidòt, è stê catê, atâch a la frasiòun ed Cavrêra, i rèst ed dō véli rumâni in dóv' a gh'în stê  dal I sècol p.C. fîn al V sècol d.C. cîrca, destinêda cme cà per i servitōr-cuntadèin di sgnōr ed la zôna. Però i rèst ed cà ed l'etê ed la prēda catê int al cmûn ed Puvî a fân pinsêr a 'na grôsa camunitê ch l' à s'é fermêda tra i cmûn ed Gatâtich, Campéşen, Castelnōv ed Sòt e Puvî.

P'r almēno 200 ân, dal XI sècol al XIV sècol, la stôria antîga dal teritôri ed Campéşen l'é caraterişêda da la preşèinsa ed quâter castē, che al tèimp al s' à lasê sōl di sègn int i documèint.

Int al cèinter ed Campéşen a gh'ēra al castèl ed Sân Pēder, insém al só ruvîni è stê pó tirê só la cēşa parochiêla dedichêda a i Sânt Pēder e Pêvel.

"Castrum Gualterii" l'ēra invēci al castèl furtifichê dal Gualtirōl, antîgh gróp ed cà longobêrdi, a l'inési proprietê, in pêrt, ed la cuntèsa Matélda ed Canòsa, pasê pó sòt a i frê Benedetèint dal cunvèint ed Sân Prôsper ed Rèz, éch l'àn trasfurmê in un grôs ed bòun cèinter agrécol.

A Vâl Re a gh'ēra invēci al castèl ciamê ed la Muntanêra. Prubabilmèint al quêrt castèl pió céch ed chiêter, ciamê ed la Castlèina, as catêva dóv' a gh'é al surzèi ed Gróma da dóv' a partîva l'acvidòt rumân per rivêr a Bersèl.

Al peréiod dal medioēv l'é sgnê da l'avtoritê ed la sgnuréia 'd j Este ed Ferêra sòt al Duchêt ed Rèz e da i Gherardini, fevdatâri ed Castelnōv ed Sòt e Sân Pôl dal 1600 a l'època ed Napoleòun; al tèimp ed l'avtoritê de stà faméja al paèiş al câmbia nòm soquânt vôlti (Campicinum, Campeggine) e per la préma vōlta égh vîn dê al nòm ed "Campigene".

L'agricultûra, prém elemèint ed véta fîn dal j èpochi pió antîghi, la se şvilópa mân di mân a và avânti la bunéfica de sté zôni pantanōşi, per mêriti, in èpochi diferèint, dal legiòun rumâni, di frê Benedetèin, di grôs lòavōr ed bunéfica dal marchèiş Corneglio Bentivoglio, int la secònda metê dal XV sècol e da la cûra dal stêt Estèins ed Ferêra che per quâter sècol l'à tgnû in mân al teritôri.

Uficialmèint al cmûn ed Campéşen, al cumîncia a ciapêr fōrma al tèimp ed l'etê napoleônica, quând la lèg fâta per urganişêr ed nōv al Municipalitê la vîn fâta in tóta la Repóblica Cişpadâna. Al decentramèint l'é stê vrû per fêr calêr l'avtoritê di fevdatâri bèle preşèint int al teritôri l'é finî int al 1802.

Cmûn indipendèint dal 1860, la sitadèina ed Campéşen l'à paghê un sacrifési êlt d sângov int al vicèndi 'd la stôria 'd Itâlia pió atâch a i nôster dé, in particulêr al tèimp dal rivôlti cûntra la tâsa dal maşnê e int la lôta ed la Reşistèinza cûntr' a i naşifasésta.

Al prém "séndech" l'é stê Luigi Cocconi ch' la tôt pusès a la fîn dal peréiod dal rifōrmi, cun sōl i cûmpit ed controlêr l'incâs dal tâsi, 'd prèir dmandêr, in chêş specêl, a la Municipalitê soquân lavōr ed justadûra (per eşèimpi la sfaltadûra ed soquânti strêdi). Stì pôch cûmpit ēren stabilî da la claséfica di Cmûn, fâta da la lèg dal 24 lój 1802, ch' la metîva Campéşen (alōra 2.955 abitânt) int la 3ª clâs, destinêda a i cmûn cun mēno ed 3.000 abitânt.

Cun la caschêda dal Repóblichi napoleônichi, ânca l'undêda 'd la spartisiòun dal teritôri l'é andêda pêrsa. I cmûn (préma ed tót Curèz e Castelnōv ed Sòt), che ind i prém ân ed l' Otsèint îven fât savèir al sō preocupasiòun per sté divişiòun dal teritôri, àn turnê a vèder l'uniòun 'd un tèimp sòta al peréiod ed la Restaurasiòun.

Int al 1827 grâsia a Nicomede Bianchi, òm polétich ed la corèint ed Camillo Benso, cûnt ed Cavour, Campéşen al pêrd la só indipendèinsa e al vîn més sòt al cmûn ed Castelnōv ed Sòt fîn a l' Unitê 'd Itâlia (1861).

Int al fervêr dal 1860 Campéşen l'utîn a permès, da pêrt dal cumisâri dal rè Luigi Carlo Farini (1812 – 1866), ed fêr al j elesiòun lébri. Còsti àn numinê, cun al cûmpit ed séndech, Giacomo Cocconi, ch' al vîn cunsidrê, cme dét, al prém sendéch dal paèiş

Int al 1866 Quntino Sella (1827 – 1884), alōra Minéster dal Finânsi dal Règn 'd Itâlia (1861-1946), al decrēta, cun l'ajót ed la Câmbra, la tâsa insém al maşnê, 'na tâsa ch' la dvintrà famōşa tra quî ed Campéşen, Sta lèg la prevedîva un sistēma ed pagamèint dal tâsi a secònd dal racôlt fât e ch' al duvîva èser bsê insém a 'na balânsa mecânica.

La matèina dal 1 de zêr dal 1869 la gînt la 's câta in piâsa per prutestêr cûntr' a sté tâsa, A sucēd di scûnter tra la gînt e la fôrsa cun lânc ed sâs cûntr' a i suldê ch' a prèsédien al mulèin  fin a che, quisché, în custrèt a sarêres, int al palâs dal Cmûn, insèm al séndech Domenico Sidoli.

 

Ind al fratèimp la gînta a gh' la chêva a sfundêr la pôrta dal mulèin e la pretènd ch' a s cumîncia a maşnêr, mó in cól mumèint arîva diêtr suldê che spêren cûntr' a la mócia ed gînta e a fân 8 môrt e divêrs frî. Sté fât l'é incòra ricurdê a Campéşen cun la dèdica ed la piâsa principêla: "Ai Caduti del Macinato".

Int al 1910 as vèd i socialésta a mantgîr al "cmând" ed Campéşen. Al gvêren utgnû da quisché, bèle da i prém ân dal Novsèint, a's mantîn ânch int j ân dôp (quêşi sèimper tót a óna ed j eletōr) ânca se int l'âria a girêva un cambiamèint vêrs l'êla moderêda ed la polética. Campéşen, per la só stôrica ustinasiòun int al sustgnîr al Partî Socialésta e, dôp còl Comunésta l'é stêda, int j ân gn dôp, simpaticamèint ciamêda "la piccola Russsia".

Int al 1914 al cunséli comunêl, guidê dal séndech socialésta Mauro Rapacci, l'à fât sóvo al cuntrâst ed la popolasiòun vêrs l'intrêda in guèra e al Paèiş as mèt tra quî ch' as tîren fōra.

Difât i sitadèin, per lo pió cuntadèin, a vèden mêl al tōr pêrt a la guèra, ch' l' aré vést di brâs tirê via al lavōr e di finansiamèin pió céch p'r al ôvri de şvilóp, dal mumèint che, al finânsi, a sré stêdi impgnêdi sōl per mantgîr i suldê.

Int al peréiod tr' al 1915 – 1918 Campéşen al dvèinta un cèinter 'd ajót per i suldê frî int la guèra, grâsia ânca a la colaborasiòun ed la Crōş Ròsa Italiâna.

Int la secònda guèra mundiêla al teritôri dal cmû l'é stê teâter dal masâcher di sèt fradē Cervi, 'na faméja ed cuntadèin, ch'l' à spuşê l'idéia partigiâna e dimòndi antfasésta. Al vicèndi ch'àn purtê a la ciapêda e al masâcher di sèt fradē an n'é mia stêda ciarîda dal tót, ânca s' a gh'é 'na spiegasiòun uficêla ch' la dîş ch' è stê cōlpa ed l' ajót dê, da la faméja Cervi, a i suldê  soviètich e inglèiş scampê e a l'urganişasiòun ed partigiân, di sèt fradē,  ch' la cuntêva in dimòndi òm e dòni dal pôst per cuntrastêr l'asiòun fasésta.

I sèt fradē (Agostino, Aldo, Antenore, Ettore, Ferdinando, Gelindo ed Ovidio) a vînen fuşilê, insèm a Quarto Camurri, al Polégon ed Tîr ed Rèz al 28 ed dicèmber dal 1943. La tòmba di sèt fradē Cervi la 's câta int al simitèri dal Paèiş, int l'istèsa capèla a ghé suplî ânca al pêder Alcide e la mèdra Genoveffa Cocconi. Quarto Camurri, invēci, l'é suplî a Guastâla.

 

La cēşa di Sânt Pēder e Pèvel

La cēşa ed Campşen, prubabilmèint l'é stêda fundêda dai sgnōr Da Correggio vêrs l'ân 1000 in un pôst ciamê l' "Êlta" in dó a gh'ēra bèle un castèl. L'ēra 'na Pēv ed la Diocéşa ed Pèrma e l'é arcurdêda in 'na pergamèina dal 1230 scréta dal vèschev ed cla sitê. L'é armêşa sòt a  cla Diocésa fîn al 1828 quând l'é pasêda sòt a còla ed Rèz. Per dimòndi sècol l' à 'vû sòt ed lē 6 cēşi "surèli" e la giurisdisiòun insém a 'na grōsa zòna. Mó l'avtoritê de sté Pēv l'é andêda piân piân  calêr dôp al Cuncéli ed Trento (1545-1563) quând è stê més só la règola che i prēt a duvîven stêr ed cà atâch al cēşi

Un inventâri dal 1699 l'arpôrta l'arnōv ed la cēşa fât int al 1677.

In un disègn ed inzgnēr Lodovico Bolognini dal 1809, as vèd la cēşa cun sōl 'na navêda, cun 'na facêda sèinsa adôb e la tòra dal campâni tirêda só da cl'êtra pêrt ed còla dal d' incō. I prugèt ch' an decîş l'aspèt d'incō ed la Parochiêla, a cumîncen a partîr dal 1832. per ôvra ed l' Arsiprēt, nasû a Campéşen, don Antonio Reggiani, per justêr i dân fât dal taramôt che in cl'ân l'à picê in tót l'arşân. Alōra, a la cēşa, în stê zuntê al côro, i dû pès d'ed fōra ch'a cumbînen cun al dō navêdi di fiânch e dubê la facêda in stîl "Rinasimentêl" cme as vèd incō.

A câşva ed cól dişâster naturêl è stê danegê, sèinsa rimèdi, ânca la tòra dal campâni, tânt che, int al 1840, cun un  prugèt ed l'inzgnēr Pietro Marchelli, a s'é pinsê ed fêren 'na nōva, còla 'd incō, pió vişébila.

Per decişiòun ed don Matteo Romani, sèimper ind l'istès peréiod, în stê arfât j altêr ed lê, l'altêr magiōr in mêlmer biânch ed Carêra, şlarghêda e arnuvêra la pêrt ed la vōş ed l'ôrghen, restarvê int al 1966, per decişiòun ed don Angelo Guidetti. Sèimper int al 1966 dôp 'n' êter taramôt la cēşa l'à patî di dân grōs ch'a rèiş necesâri di nōv intervèint 'd arnuvamèint. In st' j ûlt'm ân la cēşa, sòta don Giovanni Righi, l'é stêda interesêda da 'n impurtânt lavōr ed restâver intêren ch' l'à purtê a la lûş 'd j afrèsch ed valōr.

Adès la cēşa la 's preşèinta a trèi navêdi, al dō ed fiânch în cun i sufét, còla ed mèz, pió êlta, l'é cun al vōlt e sustgnûda da quâter clòuni per pêrt.

La facêda principêla l'é lêrga e cun 'd la lûş, la gh'à quâter clòuni mèzi murêdi, dō néci cun al stâtvi di Sânt e la finés in êlta cun 'na pûnta. La tòra dal campâni la gh''à la câmbra a 'na fnèstra per lê, cun la cópla e 'na lantêrna d'ed sōver

Dèinter la cēşa în tgnû dacât soquânt quedêr ed valōr, insém a di bagâj sâcher tra quisché as disténgov un bèl câliş 'd argînt dal 1419 e un gróp ed paramèint sâcher: pianēti e tònghi dal '700.

(1)  Fôto tôti da Wikipedia.it